صبر

صبر به معنای شکیبایی و خویشتن‌داری در برابر سختی‌ها و ناملایمات است و در اخلاق اسلامی از فضایل مهم به شمار می‌رود. در منابع دینی و اخلاقی، صبر به معنای بازداشتن نفس از بی‌تابی و پایبندی به مقتضای عقل و شرع دانسته شده است.

در آموزه‌های اسلامی صبر و استقامت از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. پس از ایمان به خدا صبر و استقامت در مرتبه والایی قرار دارد. در سوره عصر به این مسئله اشاره شده است.

مفهوم لغوی و اصطلاحی

در لغت به معنای حبس کردن بازداشتن بنابر این اگر کسی خود را از انجام کاری بازدارد صبر کرده است. از نظر اصطلاح در علم اخلاق عبارت‌اند از: ثبات نفس مضطرب نشدن آن در بلاها و مصیبت‌ها و مقاومت کردن در برابر حادثه‌ها وسختی‌ها.

راغب اصفهانی در مفردات الفاظ القرآن صبر را بازداشتن نفس از آنچه عقل و شرع نمی‌پسندند دانسته است. خواجه نصیرالدین طوسی نیز صبر را حبس نفس در برابر ناگواری‌ها تعریف می‌کند؛ حالتی که دل را از اضطراب، زبان را از شکایت و اعضای بدن را از رفتارهای نابهنجار بازمی‌دارد.

در برخی بیان‌ها صبر به آن معناست که بنده در هنگام بلا شکایت نکند، و مرتبه‌ای بالاتر از آن «رضا» است؛ یعنی بنده از پیشامدهای ناگوار ناخشنود نگردد و همه چیز را از جانب خدا بداند.

«صَبِر» همچنین نام دارویی تلخ است که از عصارهٔ درختی به نام «ایلوا» به دست می‌آید و در برخی منابع طبی به آن اشاره شده است.

جایگاه

جعفر بن محمد در کتاب کافی گفته است صبر نسبت به ایمان مانند سر نسبت به بدن است، چون سر نباشد تن هم نخواهد بود، همچنین هرگاه صبر نباشد ایمان هم نیست.

مرتضی مطهری در اینباره می‌گوید: «قرآن در سوره عصر، ضمن تأکید با یک قسم بیان شده است: بشر بدون داشتن چهار خصلت زیانکار و بدبخت است: ایمان، عمل صالح، تشویق و واداشتن به حق و تشویق و توصیه به خویشتنداری و استقامت و صبر.»

قرآن در آیات متعدد به این امر اشاره می‌کند و مؤمنان را به صبر و پایداری فرا می‌خواند. سوره هود آیه ۱۱۲: پس همان گونه که دستور یافته‌ای ایستادگی کن، و هرکه با تو توبه کرده (نیز چنین کند) طغیان نکنید که او به آنچه انجام می‌دهید بیناست.

مراتب

در نوشته‌های اخلاقی برای صبر مراتبی ذکر شده است:

• ترک شکایت در هنگام بلا که مرتبهٔ توبه‌کنندگان دانسته شده است.
• رضایت به تقدیر الهی که مرتبهٔ زاهدان به شمار می‌آید.
• محبت به آنچه از سوی خداوند می‌رسد که مرتبهٔ صدیقان دانسته شده است.

اقسام

در برخی منابع، از جمله در تفسیر آیهٔ «وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ»، صبر به دو گونه تقسیم شده است:

• صبر بدنی، یعنی تحمل دشواری‌ها و مشقت‌ها با بدن.
• صبر نفسانی، یعنی بازداشتن نفس از خواهش‌های نفسانی.

صبر نفسانی در موقعیت‌های گوناگون نام‌های مختلف می‌یابد؛ مانند عفت در برابر شهوت، شجاعت در میدان نبرد، حلم در فروبردن خشم، زهد در ترک لذت‌های دنیا و قناعت در بسنده کردن به اندک.

ابوحامد غزالی صبر را از ویژگی‌های خاص انسان دانسته است؛ زیرا انسان دارای دو نیروی عقل و شهوت است و صبر هنگامی تحقق می‌یابد که عقل بر شهوت چیره شود.

در منابع اسلامی

در قرآن آیات بسیاری دربارهٔ صبر آمده است؛ از جمله: «وَاسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ»، «وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ»، «وَاللَّهُ یُحِبُّ الصَّابِرِینَ» و «إِنَّمَا یُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُم بِغَیْرِ حِسَابٍ». در روایات نیز صبر از پایه‌های ایمان دانسته شده و پاداش‌های بزرگی برای آن ذکر شده است.

از امام علی نقل شده است: «الصبر صبران: صبرٌ علی ما تکره و صبرٌ عمّا تحبّ»، یعنی صبر دو گونه است: صبر بر آنچه ناخوش می‌داری و صبر از آنچه دوست می‌داری. همچنین از امام صادق نقل شده است که صبر در ایمان همانند سر در بدن است و اگر صبر از میان برود، ایمان نیز باقی نمی‌ماند.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «صبر». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.