خودسازی

خودسازی به معنای پاک‌کردن نفس از رفتارهای ناپسند و آراستن آن به صفات نیک است. در قرآن رستگاری در گرو این پاک‌سازی دانسته شده است. در متون اخلاقی بر تقدم اصلاح نفس بر اصلاح دیگران، تمرین بردباری و بزرگواری، پرهیز از دروغ، حمایت از ناتوانان و دوری از دخالت در کار مردم تأکید شده است. همچنین بر پندگرفتن از تجربه‌ها و مراقبت از نیت‌ها اشاره شده است. خودسازی اساس رشد معنوی و اخلاقی انسان معرفی شده است.

لغت‌شناسی

گفته شده است که خودسازی امری واضح است، زیرا غایت خودسازی، نجات از هلاکت و توفیق به قرب خداوند است. شناخت ما از ماهیتِ «خود» و کمال مطلوب آن بیانگر درک ما از خودسازی است. خودسازی به معنای آراستن نفس به صفات پسندیده و دور کردن آن از رفتارهای ناپسند است. این مفهوم در آموزه‌های دینی بر پایهٔ اصل تهذیب اخلاق استوار است و مهم‌ترین مسیر برای رشد فردی و اخلاقی انسان به‌شمار می‌رود.

در منابع اخلاقی

در گزارش‌های اخلاقی آمده است که اصلاح نفس مقدّم بر اصلاح دیگران است. فردی که خود را راهبر دیگران می‌داند باید پیش از هر چیز به تربیت و اصلاح خویش بپردازد و رفتار عملی او مقدم بر سخنان آموزشی باشد. همچنین خودسازی شامل تمرین صفاتی چون بردباری، بزرگواری، گذشت و مقدم داشتن دیگران در نیکی‌هاست. انسان در مسیر خودسازی از نیکی نباید انتظار جبران داشته باشد و بی‌ارزش شمردن امور کوچک، به کاهش وابستگی نفس و تقویت بزرگواری کمک می‌کند. در این متون، از انسان خواسته شده تا از آبرو و توان خود برای حمایت از ناتوانان بهره گیرد و از پافشاری بی‌جا بر امور از دست رفته دوری کند تا موجب سرزنش نشود. پرهیز از دروغ، که از رفتارهای ناپسند شمرده شده، بخش مهمی از خودسازی است. همچنین دخالت و کنجکاوی در امور دیگران رفتاری غیرشایسته دانسته شده است.

خودسازی امری واضح است، زیرا غایت خودسازی، نجات از هلاکت و توفیق به قرب خداوند است. شما تا جوان هستید می‌توانید کاری انجام دهید، تا نیرو و اراده جوانی دارید می‌توانید هواهای نفسانی، مشتهیات دنیایی و خواسته‌های حیوانی را از خود دور سازید؛ ولی اگر در جوانی به فکر اصلاح و ساختن خود نباشید دیگر در پیری کار از کار گذشته است. تا جوانید کاری کنید. نگذارید پیر و فرسوده شوید. قلب جوان لطیف و ملکوتی است و انگیزه‌های فساد در آن ضعیف می‌باشد؛ لیکن هر چه سن بالا رود ریشه گناه در قلب قوی تر و محکم تر می‌گردد تا جایی که کندن آن از دل ممکن نیست.

در منابع اسلامی

در سوره شمس، پس از چندین سوگند، رستگاری انسان در پاک کردن نفس از زشتی‌ها و زیانکاری او در آلوده ساختن آن بیان شده است که نشان‌دهندهٔ جایگاه بنیادی خودسازی در بینش دینی است.

در روایات اخلاقی تأکید شده که انسان باید از رخدادهای پیرامون خود درس بگیرد و همواره بسنجد که مسیر انتخاب‌شده به سود اوست یا به زیانش. برخی گزارش‌ها نیز بیان می‌کنند که گاه فرد از عملی بازداشته می‌شود تا مبادا گرفتار خودپسندی شود. بر این اساس، خودسازی نه تنها تهذیب رفتار، بلکه مراقبت دائمی از نیت‌ها و انگیزه‌های درونی است.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «خودسازی». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.