فمینیسم لیبرال

فمینیسم لیبرال شاخه‌ای از فمینیسم، و محور اصلی آن برابری کامل زنان و مردان و برخورداری زنان از حقوق سیاسی اجتماعی است. در فلسفه سیاسی لیبرال، انسانها ذاتاً از یک جنس هستند تفاوت فیزیکی نباید توجیه کننده رفتار متفاوت با آنها باشد؛ بنابراین تفاوت‌های ناشی از استعداد باروری و نقش زن به عنوان یک مولد، نادیده گرفته می‌شود. تلاش لیبرالها برای نقد وضع موجود در کتاب «مری ولستون کرافت» تحت عنوان «دفاع از حقوق زنان» انعکاس یافته است که به عنوان نقطه عطفی در تاریخ فمینیسم یاد می‌شود. وی نگاه تحقیر آمیز مردان به زنان را مهم‌ترین مسئله فرودستی آنان می‌داند و تلاش زنان برای ایده‌آل قرار گرفتن در نظر مردان را نوعی حقارت تلقی می‌کند.

فمینیسم لیبرال شناخته‌ترین شکل تفکر فمینیستی است و غالباً مترادف خود فمینیسم دانسته می‌شود. در این رهیافت، تبیین جایگاه زنان در جامعه بر حسب حقوق نابرابر یا موانع مصنوعی در برابر مشارکت زنان در جهان عمومی، که فراسوی خانواده و خانه‌داری واقع شده است، صورت می‌پذیرد. در اندیشه فمینیسم لیبرال، بر حوزه عمومی و منازعات قانونی، سیاسی و نهادی برای دستیابی به حقوق برابر افراد تمرکز شده است.

هدف اصلی فمینیسم لیبرال کاربرد اصول آزدی خواهانه دربارهٔ زنان و مردان، به صورت یک سان و مساوی بوده است. طرفداران این گرایش معتقدند که قوانین نباید برای زنان، حقوقی کمتر از مردان قائل شود. بر مبنای این اندیشه، زن موجودی انسانی است و همان حقوق طبیعی و سلب نشدنی مردان را دارد؛ جنسیت زن تعیین‌کننده حقوق او نیست؛ در قوای ادراکی و عقلی زنان هیچ نقضی نیست و آنها کاملاً قادر به تعقل هستند.

علت تأکید لیبرال‌ها بر بی نقص بودن قوای تعقلی زنان، آن بود که نفی عقلایی بودن زنان در نوشته‌های فلسفی، تاریخی طولانی دارد. ارسطو، متفکران قرون وسطی و سپس فلاسفه جدید لیبرال مانند هیوم، روسو، کانت و هگل، همگی دربارهٔ قدرت تعقل زن تردید می‌کردند؛ از این رو. فمینیست‌ها با تأکید بر همین نظریه لیبرالی، دربارهٔ شناسایی حقوق سیاسی افراد بر اساس نیروی تعقل آنها، به دفاع از حقوق زنان پرداختند. آنها عقب ماندگی زنان در مقایسه با مردان را تنها نتیجه محرومیت آنها از دستیابی به امکانات برابر با مردان می‌دانستند. بدین ترتیب آنان عقیده دارند که سرشت زنان و مردان یکسان است و فقط انسان بدون جنسیت وجود دارد.

اصول تعلیم وتربیت فمینیسم لیبرال

اصل دنیاگرایی

لیبرالیسم کلاسیک با توجه به مبانی هستی‌شناختی خود‌، هدفی ورای این دنیا برای انسان قائل نیست و تنها به اهداف زودگذر جهانی اکتفا می‌کند. به عقیده مکین تایر غایت‌زدایی از ماهیت بشر ویژگی عامی است که در نهضت روشنفکری به درجات مختلف دیده می‌شود. زیرا برخی از روشنفکران غربی معتقد به جدایی ارزش از دانایی بوده و بر این باور هستند که عقل قادر به درک و کشف ماهیات ضروری جهان واقع نیست. اهداف تربیتی فمینیسم لیبرال منحصر در اهداف دنیوی و این‌جهانی خواهد بود و سعادت انسان نیز سعادت این‌جهانی است که به دنیای انسان‌ها با فرهنگ‌های مختلف و دنیای طبیعت مربوط است.

اصل تعقل

به اعتقاد هرست تعلیم و تربیت تعهد به عقلانیت است نه کمتر و نه بیشتر. به عقیده برخی از اندیشمندان‌، این اصل بیانگر آن است که تنها چیز ثابتی که باید به کودکان آموخت‌، پذیرفتن هر چیزی با استدلال عقلی است. فمینیسم لیبرال زنان را نیز مانند مردان و مساوی با مردان دارای عقل می‌داند و معتقد به تعلیم و تربیت آنان بر اساس عقلانیت است. به عقیده آنان برتر دانستن مردان در تعقل مستلزم محرومیت از نیمی از جامعه انسانی است و خسارت بزرگی برای جامعه برجای می‌گذارد.

اصل فردیت

در اندیشه مدرن‌، انسان به منزله یک شخص از احترام و منزلت و حقوقی برخوردار است که پیش از آن چنین جایگاهی نداشته است. از نظر فمینیسم لیبرال فرد واقعی‌تر‌، بنیادی‌تر و مقدم بر جامعه است. به عقیده آنان فرد نقطه مرکزی و محوری و مالک جسم و جان خویش است و تابع چیزی نیست بلکه همه چیز اعم از مذهب‌، فلسفه‌، قانون‌، اخلاق‌ و... تابع فرد است. برای همین امیال بشری جایگاهی محکم پیدا می‌کنند و این اخلاق است که باید خود را با آنان سازگار کند. به گفته هیوم حتی عقل هم برده شهوات و خواهش‌هاست. بنابراین در تعلیم و تربیت چه در اداره امور مدارس و دانشگاه‌ها و چه در تعیین مواد درسی و تدریس باید به خواست فرد اهمیت داده و تفاوت‌های فردی را در نظر گرفت.

اصل مساوات

فمینیسم لیبرال با توجه به مبنای ماهیت واحد انسانی‌، بر برابری زن و مرد در نظام آموزشی تأکید دارد. به عقیده آن‌ها زن و مرد نه تنها باید در فرصت‌های آموزشی‌، ادامه تحصیل تا درجات عالی و انتخاب رشته برابر باشند و مجاز به ادامه تحصیل با اختیار خود باشند‌، بلکه معتقد به یکسان‌بودن همه اهداف‌، برنامه‌ها، روش‌ها و محتواهای آموزشی و تربیتی برای زن و مرد هستند. از نظر آنان دختران و پسران باید برای اهداف مساوی آموزش دیده تا قادر به انتخاب ازادانه شغل خود باشند. به گونه‌ای که هیچ رشته یا درسی یا کلاسی و یا حتی هیچ استاد و روش تدریسی نباید ویژه دختران یا پسران باشد تا موجب برتری یکی بر دیگری شود. افزون بر این به عقیده فمینیست‌های لیبرال کادر آموزشی و نیز کارمندان مراکز آموزشی باید نسبت یکسانی بین زن و مرد داشته باشد تا هم موجب ایجاد تبعیض نشود و هم فرصت مساوی برای زنان و مردان در اشتغال و جذب نیروی کار ایجاد کرده باشد‌؛ از این‌رو فمینیست‌ها همواره به دنبال مطرح‌کردن آمار نسبت زنان و مردان کادر مدارس و ارزیابی کیفیت رشد کارمندان زن و مرد هستند.

اصل آزادی

به عقیده فمینیست‌های لیبرال مربیان و معلمان باید در تربیت و تدریس، به دانش‌آموزان و دانشجویان خود آزادی بدهند تا آنهابه تمرین صورت عملی آزادی پرداخته‌، فایده آزادی را دیده و به آن گرایش پیدا کنند و به دفاع از آن بپردازند. در لیبرالیسم، مسئله آزادی در سه حیطه مطرح است‌:

• برخوردار‌بودن معلمان و دانش‌آموزان از حق آزادی بیان
• دور نگه‌داشتن مدارس از فعالیت‌های سیاسی و عدم دخالت ایدئولوژی‌ها در مدارس
• پرداختن دانش‌آموزان به تحقیق و پژوهش در مسائل بحث‌انگیز و مطرح‌کردن نتایج تحقیق در تدریس و عدم محدودیت برای تحقیق‌، بیان نتایج تحقیق و موضوعات تدریس و تحقیق

فمینیست‌های لیبرال معتقدند باید متربیان در انتخاب رشته‌‌، مواد درسی و استاد آزاد باشند تا بر اساس علایق‌، استعداد و توانایی‌های خود رشته‌، استاد و برنامه درسی خود را تعیین کنند. به نظر آن‌ها اصل آزادی هم ریشه در مبنای آفریش آزاد انسان دارد و هم از مالکیت انسان بر خود و عدم مرجعیت و اقتدار بیرونی و نیز از عقلانیت انسان ریشه می‌گیرد‌؛ زیرا انسان دارای عقل بوده و عقل به تنهایی در رسیدن به اهداف کفایت می‌کند. از نظر «میل» آزادی یکی از قدیمی‌ترین ارزش‌ها به شمار می‌آید و حداکثر آزادی مستلزم حداکثر سودمندی است. به نظر وی کسانی که باعث محروم‌شدن زنان از آزادی و امتیازات معمول مردان می‌شوند‌، ارزش‌های دوگانه آزادی و برابری انسان‌ها را نفی می‌کنند و باید برای این کار خود دلیل بیاورند.

اصل استقلال و خودگردانی

از نظر متفکران تعلیم و تربیت لیبرال‌، رشد خود گردانی در کودکان اموری چون توسعه دانش و فهم ایشان‌، آگاهی از عقاید و روش‎‌های مختلف زندگی‌، تصمیم‌گیری‌های عقلانی و توانایی تفکر شخصی مبتنی بر استدلال به همراه دارد. با وجود همه این‌ها نظام آموزشی باید به کودکان اجازه انتخاب آگاهانه در میان گزینه‌های حتی غیر ارزشمند از نظر جامعه بدهد. فمینیسم لیبرال تأکید می‌کند که زنان را باید طوری تربیت کرد که خود را از جهت بی‌نیاز از مردان و مستقل از آن‌ها بدانند‌؛ و پایه استقلال را استقلال اقتصادی دانستند و بعد از آن به استقلال فرهنگی زنان روی آوردند. بنابراین به عقیده آن‌هاآموزش و پرورش باید زنان را مستقل از مردان بار آورد و شروع این کار نیز با استقلال در آموزش است. و در صورت برخورداری دختران و زنان از استقلال لازم در مدرسه‌، به گونه‌ای پرورش می‌یابند که در خانواده و جامعه نیز می‌توانند به صورت مستقل زندگی کنند و وابسته به مردان نباشند.

محتوا و برنامه درسی فمینیسم لیبرال

فمینیست‌های لیبرال اولیه معتقد هستند که سازوکار نظام‌های آموزشی ایدئولوژیک که بر مبنای تفکیک جنسیتی است و فرودستی زنان و دختران را در پی دارد باید متحول شود. آن‌ها خواهان محتوا و برنامه درسی از هر جهت یکسان و برابر هستند‌؛ به طوری که باید هم مواد درسی هم محتوای هر درس و هم روش‌های آموزشی و ارزشیابی آن‌ها برای زنان و مردان یکسان باشد. از نظر آنان ایجاد یک نظام آموزشی حساس به جنسیت‌، تضمینی برای دسترسی به فرصت‌های برابر آموزشی بوده و خواهان حذف سوگیری‌های جنسیتی در برنامه درسی هستند.

روش‌های تربیتی

فمینیسم لیبرال ورود چندانی در روش‌های تربیتی ندارد و در این رابطه تأکید بر رعایت مساوات در به کارگیری روش‌های آموزشی و تربیتی برای دختران و پسران دارد. اما بر اساس مبانی آن‌ها می‌توان پی به تأکید آن‌ها بر روش‌های خاصی چون روش تجربی‌، روش الگویی و روش تشویق و تنبیه دارد.

منابع

منابع

• فرهمند، مریم؛ بختیاری، آمنه (۱۳۸۶). فمینیسم و خانواده. ج. ۱. روابط عمومی شورای فرهنگی _اجتماعی زنان. ص. ۱۳۲.
• حسینی‌زاده‌، سیدعلی‌ (1393). جنسیت و تربیت از منظر اسلام و فمینیسم لیبرال.