زید بن علی

زید بن علی، فرزند علی بن الحسین، از عالمان و چهره‌های برجسته خاندان علی بن ابی‌طالب بود که به پارسایی و شجاعت شناخته می‌شد. در سال ۱۲۰ هجری و در دوره خلافت هشام بن عبدالملک، با شعار امر به معروف و خون‌خواهی حسین بن علی قیام کرد و در کوفه با بیعت گروهی از مردم نیرو گرد آورد. قیام او با بسیج سپاه اموی به فرماندهی یوسف بن عمر سرکوب شد و زید در نبرد با اصابت تیر به پیشانی کشته شد. پیکرش پنهانی دفن شد، اما به دستور یوسف بن عمر نبش قبر شد و جسد او را به دار آویختند و چند سال بر دار ماند. در منابع، از واکنش جعفر صادق و نیز ستایش‌هایی از سوی علی بن موسی الرضا نسبت به جایگاه علمی زید یاد شده است.

زندگی

زید بن علی بن الحسین بن علی بن ابی‌طالب در منابع به عنوان فردی جلیل‌القدر، دانشمند، پرهیزکار و شجاع معرفی شده و گفته‌اند پس از محمد باقر، در میان فرزندان علی بن الحسین برتری داشت. همچنین گزارش شده است که علی بن موسی الرضا او را «عالم آل محمد» خوانده و جعفر صادق او را «شهید» نامیده و دربارهٔ او گفته است که در مسیری گام نهاد که علی بن ابی‌طالب پیموده بود. در همین گزارش‌ها آمده است که جعفر صادق پس از شنیدن خبر کشته‌شدن زید گریست و دعا کرد در پاداش همکاری با او شریک باشد و نیز گفته است که زید در موضوع قیام با او مشورت کرده بود.

قیام در کوفه و کشته‌شدن

زید در سال ۱۲۰ هجری، در دوره حکومت هشام بن عبدالملک مروان، با هدف امر به معروف و خون‌خواهی حسین بن علی قیام کرد. او پس از ورود به کوفه، با استقبال گروهی از مردم روبه‌رو شد و بیعت گرفت و نقل شده است که تنها از کوفه پانزده هزار نفر، جدا از نیروهایی از بصره، واسط، موصل و خراسان، در سپاه او گرد آمدند و در این مقطع دعوت خود را آشکار کرد. در برابر او، یوسف بن عمر، امیر کوفه از سوی امویان، سپاهی فراهم آورد و نبردی سخت میان دو طرف درگرفت و سرانجام نیروهای زید پراکنده شدند و او با گروهی اندک به نبرد ادامه داد تا تیری به پیشانی‌اش نشست و بر اثر آن کشته شد.

یاران زید او را پنهانی دفن کردند و برای پوشاندن محل قبر، بر آن آب جاری کردند تا نشانی نماند، اما یوسف بن عمر فرمان داد زمین را بکاوند تا پیکر او را بیابند؛ سپس جسد را بیرون آوردند و به دار آویختند و گزارش شده است که چهار سال بر چوبه دار ماند و از مردم کوفه کسی به این کار اعتراض نکرد. تاریخ کشته‌شدن زید را دوم صفر سال ۱۲۰ هجری ذکر کرده‌اند.

واکنش جعفر صادق و رسیدگی به بازماندگان

گزارش شده است که جعفر صادق در مدینه بر زید نماز خواند و هزار دینار به یکی از یاران خود داد تا میان بازماندگان کسانی که همراه زید کشته شده بودند تقسیم کند. همچنین نقل شده است که روزی در مجلس جعفر صادق، کسی دربارهٔ زید سخنی گفت که رنگ بی‌احترامی داشت و جعفر صادق او را از این کار بازداشت و تأکید کرد که دربارهٔ «اهل‌بیت» جز به نیکی سخن نگویند و در ادامه، عبارتی دربارهٔ فرجام نیک و سعادت خاندان خود نقل کرده است.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «زید». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.