|
مسابقه دانشدخت |
| اسلامیکال از تاریخ ۱۵ دی تا ۲۰ بهمن، میزبان یک همایه با موضوع زنان است. شما میتوانید در مسابقه مقالهنویسی دانشدخت، شرکت کنید و با نگارش مقاله، از جوایز آن بهرهمند باشید. اگر به موضوعات مربوط با زنان علاقهمندید، این فرصت را از دست ندهید. فهرستی از مقالات پیشنهادی جهت ایجاد یا ویرایش در اینجا وجود دارد. |
مریم بیگم صفوی: تفاوت میان نسخهها
Seyed Ehsan (بحث | مشارکتها) (ابرابزار) |
(ابرابزار) |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''مریم بیگم | {{اشتباه نشود|مریم بیگم (شاه طهماسب)|مریم بیگم (شاه سلطان حسین)}} | ||
{{جعبه اطلاعات حاکم | |||
|نام=مریم بیگم | |||
|تصویر= | |||
|زیرنویس تصویر= | |||
|دوران= | |||
|تاجگذاری= | |||
|تفویض= | |||
|تعمید= | |||
|نام کامل= | |||
|لقب=شاهدخت [[ایران صفوی|صفوی]] | |||
|زادروز= حدود ۱۶۴۰ میلادی | |||
|زادگاه= | |||
|تاریخ درگذشت=۱۷۱۹ میلادی | |||
|محل درگذشت=[[اصفهان]] | |||
|آرامگاه= | |||
|پیش از= | |||
|پس از= | |||
|همسر ۱= نواب میرزا ابوصالح رضوی صدر الممالک (صدر عامه) | |||
|همسر ۲= | |||
|همسر ۳= | |||
|کاخ= | |||
|دودمان=[[دودمان صفوی|صفوی]] | |||
|آواز سلطنتی= | |||
|شعار سلطنتی= | |||
|پدر=[[شاه صفی]] | |||
|مادر=[[آنا خانم]] | |||
|فرزندان= | |||
|دین=[[تشیع]]، [[اسلام]] | |||
|امضاء= | |||
}} | |||
'''مریم بیگم''' (۱۶۴۰–۱۷۱۹) سومین دختر [[شاه صفی]] بود. او از شاهدختهای مشهور دوران [[ایران صفوی|صفویه]] است. | |||
مریم بیگم صفوی، از زنان وابسته به خاندان سلطنتی [[صفوی]] در نیمه نخست قرن یازدهم هجری قمری بود. او بهواسطه موقوفات گسترده، نقشآفرینی در امور اجتماعی و نفوذ در دربار صفوی شناخته میشود. اطلاعات مربوط به زندگی شخصی او محدود است و بخش عمده شناخت تاریخی از وی بر پایه وقفنامهها، کتیبهها و گزارشهای مورخان دوره صفوی و پس از آن است. | |||
== زندگی == | == زندگی == | ||
اطلاعات تاریخی دربارهٔ مریم بیگم محدود و همراه با ابهام است. آنچه از او باقی مانده، عمدتاً وقفنامهها و کتیبههای مرتبط با بناهای مذهبی و آموزشی است که به دستور او ساخته یا وقف شدهاند. تاریخ دقیق تولد و درگذشت او مشخص نیست. با توجه به درگذشت شاه صفی در سال ۱۰۵۲ قمری، تولد مریم بیگم باید پیش از این تاریخ رخ داده باشد. آخرین وقفنامه شناختهشده منسوب به او به سال ۱۱۳۱ قمری تعلق دارد و از وضعیت زندگی او پس از این تاریخ اطلاعی در دست نیست.<ref>{{یادکرد کتاب |نام=عطاءالله |نام خانوادگی=افروز |عنوان=مریم بیگم صفوی؛ تاریخچه و میراث وی |ناشر=زرنوشت |سال= | اطلاعات تاریخی دربارهٔ مریم بیگم محدود و همراه با ابهام است. آنچه از او باقی مانده، عمدتاً وقفنامهها و کتیبههای مرتبط با بناهای مذهبی و آموزشی است که به دستور او ساخته یا وقف شدهاند. تاریخ دقیق تولد و درگذشت او مشخص نیست. با توجه به درگذشت شاه صفی در سال ۱۰۵۲ قمری، تولد مریم بیگم باید پیش از این تاریخ رخ داده باشد. آخرین وقفنامه شناختهشده منسوب به او به سال ۱۱۳۱ قمری تعلق دارد و از وضعیت زندگی او پس از این تاریخ اطلاعی در دست نیست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مریم بیگم صفوی؛ تاریخچه و میراث وی|سال=۱۳۹۹|نام=عطاءالله|نام خانوادگی=افروز|ناشر=زرنوشت|صفحه=۲۶}}</ref> | ||
نسبت خانوادگی او با [[شاهان صفوی]] بهگونههای متفاوتی گزارش شده است. برخی منابع او را عمه [[شاه سلطان حسین صفوی|شاه سلطان حسین]]، برخی عمه [[شاه سلیمان صفوی|شاه سلیمان]] و گروهی نیز مادربزرگ شاه سلطان حسین دانستهاند. دربارهٔ وجه نامگذاری او به «مریم» این احتمال مطرح شده است که مادر او گرجی بوده باشد؛ با توجه به رواج ازدواج شاهان صفوی با زنان گرجی و حفظ نامهای غیرایرانی توسط آنان. گزارشهایی نیز دربارهٔ تمایلات دینی [[مسیحیت|مسیحی]] او در برخی منابع آمده است. در سفرنامه کروسینسکی، او مادربزرگ شاه سلطان حسین معرفی شده و به نگهداری تصاویر [[مریم مقدس]] اشاره شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مریم بیگم صفوی؛ تاریخچه و میراث وی|سال=۱۳۹۹|نام=عطاءالله|نام خانوادگی=افروز|ناشر=زرنوشت|صفحه=۲۶}}</ref> | |||
بر اساس برخی گزارشها، مریم بیگم در حدود سالهای ۱۰۷۷–۱۰۷۸ق با میرزا ابوصالح رضوی ازدواج کرد. وی پس از دریافت منصب صدر موقوفات، اندکی بعد درگذشت. پس از مرگ همسر، گزارشهایی دربارهٔ علاقه مریم بیگم به ساروخان قورچیباشی در منابع تاریخی ثبت شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=انقراض سلسله صفویه و ایام استیلای افاغنه در ایران|سال=۱۴۰۱|نام=لارنس|نام خانوادگی=لاکهارت|ناشر=مروارید|صفحه=۴۱|مترجم=مصطفی قلی عماد}}</ref> | |||
مریم بیگم در طول دوره سلطان حسین از پشت صحنه در حرمخانه شاهی، عنان و زمام امور حکومتی را در دست گرفت و شاه سلطان حسین صفوی که به ناتوانی و زبونی معروف بود به صورت فردی بیاراده در دست محکم او درآمد.<ref name="ReferenceA">{{پک|غلامرضا گلی زواره| ۱۳۸۴|ک=زنان و زمامداران صفوی}}</ref> در تمام دوران سلطنت [[شاه سلطان حسین]]، مریم بیگم همانند دو شاهزاده خانم قبل صفویه؛ [[پریخان خانم (دختر شاه تهماسب یکم)|پریخان خانم]] و [[زینب بیگم]]، سهم مهم و بزرگی از قدرت شاهنشاهی داشت، به نحوی که تنها با فشار او به سادگی و بسیار راحت شاه برای مقابله با مهاجمین [[ابدالی]] اقدام کرد.<ref>{{پک|R. Matthee | 2008|SAFAVID DYNASTY}}</ref> و در اکتبر ۱۷۱۷ میلادی؛ که [[عمان|عمانیها]] [[بحرین]] را مورد حمله قرار دادند، وی نه تنها شاه را وادار به تجهیز سپاه نمود، حتی از دارایی خود سپاه آراست.<ref>{{پک| Matthee | 2015|SOLṬĀN ḤOSAYN}}</ref> | |||
هنگامیکه سلطان حسین، برای ارامنه اصفهان بیرون آمدن هنگام باران را ممنوع کرد باعث نجس شدن مسلمانان نشوند، باز دخالت مریم بیگم بود که فرمان را لغو کرد. هنگام تاجگذاری، شاه سلطان حسین به خواست [[علامه مجلسی]] میگساری را ممنوع کرد. او که نفوذ بسیاری در شاه بیاراده و خرافاتی داشت از وی خواست میگساری، جنگ طوایف و دستهها و کبوتربازی را با صدور فرمانی متوقف سازد. شاه پذیرفت و دستور انهدام تمامی مشروب فروشیها را داد. این فرمانبر عمه پدر شاه ناگوار گردید و تصمیم گرفت با به اجرا گذاشتن نقشهای با این فرمان به مقابله برخیزد. از این جهت قرار بر این شد مریم بیگم تمارض کند و به شاه اطلاع داده شود تنها راه نجاتش بر حسب تجویز اطبای معالج، نوشیدن کمی باده است. نصیحتهای مداوم مریم بیگم شاه را نسبت به امور کشوری هوشیار نکرد و زمینههای سقوط دولت صفویه فراهم گشت و شاه که هر چه بیشتر و بیشتر از امور دور میشد، مسئولیت امور ضروری و مسائل مهم حکومت را بهطور مخفی به مریم بیگم اعطا کرد.<ref name="ReferenceA"/> | |||
== اقدامات اجتماعی == | == اقدامات اجتماعی == | ||
از اقدامات وی در اصفهان تأسیس مدرسه مریم بیگم در محله حسنآباد (سال ۱۷۰۳ م)<ref>{{پک|Masashi Haneda and Rudi Matthee|2006|ISFAHAN vii. SAFAVID PERIOD}}</ref> و مسجد مریم بیگم جنب دروازه دولت (خیابان طالقانی، کوچه مقابل مسجدباب الرحمه) است. مریم بیگم علاوه بر موارد فوق موقوفات بسیاری برای آبادانی شهر و رفاه طلاب حوزههای علمیه معین کرد. شیخ رضی الدین محمد بن بهاء الدین محمد بن حسنعلی بن ملا عبدالله ششتری (شوشتری) اصفهانی کتاب ''شرح ادعیة السّر'' را به جهت او تألیف کرده است.<ref>{{پک|عفت خشنودی|ک=وقف نامه مدرسه مریم بیگم|ص=۱۱۱}}</ref> | |||
بر پایه آثار باقیمانده، مریم بیگم از زنان واقف و فعال در حوزه امور عامالمنفعه در دوره صفوی بهشمار میآید. او اقدام به ساخت و وقف مساجد و مدارس در شهرهای مختلف کرد و اموال قابلتوجهی را به امور آموزشی و مذهبی اختصاص داد. از جمله اقدامات مریم بیگم در [[اصفهان]]، تأسیس مدرسه مریم بیگم در محله حسنآباد و مسجد مریم بیگم در نزدیکی دروازه دولت بوده است. افزون بر این، او در شهرهایی مانند [[تبریز]]، [[بسطام]] و [[قزوین]] نیز املاکی را وقف مدارس کرد. مدرسهای نیز در [[خوانسار]] به دستور او ساخته شد. تاریخ بنای مدرسه خوانسار ۱۱۰۶ قمری و مدرسه اصفهان ۱۱۱۵ قمری ذکر شده است. همچنین بخشی از موقوفات او به اطعام در ماه [[رمضان]] و برگزاری مراسم عزاداری اختصاص داشت.<ref>{{یادکرد کتاب |نام=فخری |نام خانوادگی=خشایار وزیری |عنوان=کارنامه زنان مشهور ایران |ناشر=وزارت آموزش و پرورش |سال=۱۳۵۲ |صفحه=۵۵–۵۶}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب |نام=عطاءالله |نام خانوادگی=افروز |عنوان=مریم بیگم صفوی؛ تاریخچه و میراث وی |ناشر=زرنوشت |سال=۱۳۹۹ |صفحه=۱۳–۱۸}}</ref><ref>{{یادکرد ژورنال |نام=عفت |نام خانوادگی=خشنودی |عنوان=وقفنامه مدرسه مریم بیگم |ژورنال=وقف میراث جاویدان |شماره=۷۴ |سال=۱۳۹۰ |صفحه=۱۱۳}}</ref> | بر پایه آثار باقیمانده، مریم بیگم از زنان واقف و فعال در حوزه امور عامالمنفعه در دوره صفوی بهشمار میآید. او اقدام به ساخت و وقف مساجد و مدارس در شهرهای مختلف کرد و اموال قابلتوجهی را به امور آموزشی و مذهبی اختصاص داد. از جمله اقدامات مریم بیگم در [[اصفهان]]، تأسیس مدرسه مریم بیگم در محله حسنآباد و مسجد مریم بیگم در نزدیکی دروازه دولت بوده است. افزون بر این، او در شهرهایی مانند [[تبریز]]، [[بسطام]] و [[قزوین]] نیز املاکی را وقف مدارس کرد. مدرسهای نیز در [[خوانسار]] به دستور او ساخته شد. تاریخ بنای مدرسه خوانسار ۱۱۰۶ قمری و مدرسه اصفهان ۱۱۱۵ قمری ذکر شده است. همچنین بخشی از موقوفات او به اطعام در ماه [[رمضان]] و برگزاری مراسم عزاداری اختصاص داشت.<ref>{{یادکرد کتاب |نام=فخری |نام خانوادگی=خشایار وزیری |عنوان=کارنامه زنان مشهور ایران |ناشر=وزارت آموزش و پرورش |سال=۱۳۵۲ |صفحه=۵۵–۵۶}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب |نام=عطاءالله |نام خانوادگی=افروز |عنوان=مریم بیگم صفوی؛ تاریخچه و میراث وی |ناشر=زرنوشت |سال=۱۳۹۹ |صفحه=۱۳–۱۸}}</ref><ref>{{یادکرد ژورنال |نام=عفت |نام خانوادگی=خشنودی |عنوان=وقفنامه مدرسه مریم بیگم |ژورنال=وقف میراث جاویدان |شماره=۷۴ |سال=۱۳۹۰ |صفحه=۱۱۳}}</ref> | ||
| خط ۱۸: | خط ۵۷: | ||
در برخی منابع آمده است که مریم بیگم در کشف توطئههایی برای برکناری شاه سلطان حسین و جایگزینی او نقش داشته است.<ref>{{یادکرد کتاب |نام=لارنس |نام خانوادگی=لاکهارت |عنوان=انقراض سلسله صفویه و ایام استیلای افاغنه در ایران |مترجم=مصطفی قلی عماد |ناشر=مروارید |سال=۱۴۰۱ |صفحه=۱۳۲}}</ref> بر پایه گزارشها، مریم بیگم در واکنش به اخبار مربوط به حملات خارجی و از دست رفتن برخی مناطق، تلاشهایی برای واداشتن شاه به اقدام نظامی انجام داد و بخشی از اموال خود را برای مقابله با شورشها اختصاص داد. میزان این کمک مالی در برخی منابع بیست هزار تومان ذکر شده است.<ref>{{یادکرد کتاب |نام=عطاءالله |نام خانوادگی=افروز |عنوان=مریم بیگم صفوی؛ تاریخچه و میراث وی |ناشر=زرنوشت |سال=۱۳۹۹ |صفحه=۲۳}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب |نام=لارنس |نام خانوادگی=لاکهارت |عنوان=انقراض سلسله صفویه |مترجم=اسماعیل دولتشاهی |ناشر=بنگاه ترجمه و نشر کتاب |سال=۱۳۴۴ |صفحه=۱۱۴}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب |نام=ویلم |نام خانوادگی=فلور |عنوان=برافتادن صفویان، برآمدن محمود افغان |مترجم=ابوالقاسم سری |ناشر=توس |سال=۱۳۶۵ |صفحه=۱۳}}</ref> در برخی منابع تاریخی به نقش مریم بیگم در حمایت از افراد تحت فشار، از جمله مسیحیان، اشاره شده است. این گزارشها عمدتاً بر پایه نقل مورخان اروپایی و پژوهشهای معاصر است.<ref>{{یادکرد کتاب |نام=عبدالمجید |نام خانوادگی=شجاع |عنوان=زن، سیاست و حرمسرا در عصر صفویه |ناشر=امیدمهر |سال=۱۳۸۴ |صفحه=۱۷۸}}</ref> | در برخی منابع آمده است که مریم بیگم در کشف توطئههایی برای برکناری شاه سلطان حسین و جایگزینی او نقش داشته است.<ref>{{یادکرد کتاب |نام=لارنس |نام خانوادگی=لاکهارت |عنوان=انقراض سلسله صفویه و ایام استیلای افاغنه در ایران |مترجم=مصطفی قلی عماد |ناشر=مروارید |سال=۱۴۰۱ |صفحه=۱۳۲}}</ref> بر پایه گزارشها، مریم بیگم در واکنش به اخبار مربوط به حملات خارجی و از دست رفتن برخی مناطق، تلاشهایی برای واداشتن شاه به اقدام نظامی انجام داد و بخشی از اموال خود را برای مقابله با شورشها اختصاص داد. میزان این کمک مالی در برخی منابع بیست هزار تومان ذکر شده است.<ref>{{یادکرد کتاب |نام=عطاءالله |نام خانوادگی=افروز |عنوان=مریم بیگم صفوی؛ تاریخچه و میراث وی |ناشر=زرنوشت |سال=۱۳۹۹ |صفحه=۲۳}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب |نام=لارنس |نام خانوادگی=لاکهارت |عنوان=انقراض سلسله صفویه |مترجم=اسماعیل دولتشاهی |ناشر=بنگاه ترجمه و نشر کتاب |سال=۱۳۴۴ |صفحه=۱۱۴}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب |نام=ویلم |نام خانوادگی=فلور |عنوان=برافتادن صفویان، برآمدن محمود افغان |مترجم=ابوالقاسم سری |ناشر=توس |سال=۱۳۶۵ |صفحه=۱۳}}</ref> در برخی منابع تاریخی به نقش مریم بیگم در حمایت از افراد تحت فشار، از جمله مسیحیان، اشاره شده است. این گزارشها عمدتاً بر پایه نقل مورخان اروپایی و پژوهشهای معاصر است.<ref>{{یادکرد کتاب |نام=عبدالمجید |نام خانوادگی=شجاع |عنوان=زن، سیاست و حرمسرا در عصر صفویه |ناشر=امیدمهر |سال=۱۳۸۴ |صفحه=۱۷۸}}</ref> | ||
== | == پانویس == | ||
=== ارجاعات === | |||
{{پانویس|۲}} | {{پانویس|۲}} | ||
=== منابع === | |||
* {{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی=خوشنودی | نام= عفت| عنوان=وقف نامه مدرسه مریم بیگم | ژورنال= وقف میراث جاویدان | پیوند=http://miras.naserin.com/content/article/show/1646/وقف-نامه-مدرسه-مریم-بیگم/ | شماره= ۷۴| سال =۱۳۹۰|ص= ۱۱۱ تا ۱۳۲}} | |||
* {{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی= گلی زواره | نام=غلامرضا | پیوند نویسنده= | عنوان= زنان و زمامداران صفوی | ژورنال=ماهنامه پیام زن| پیوند= | شماره= ۵ (پیاپی ۱۶۱)| سال= ۱۳۸۴| دوره=|ص=۳۸ تا ۴۶}} | |||
* {{یادکرد دانشنامه|نویسنده=Rudi Matthee |مقاله = {{unicode|SOLAYMĀN I}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/solayman-1|دانشنامه=Encyclopædia Iranica|ناشر= online edition|شابک=|جلد=|سال= 2015|تاریخ بازبینی= 26 August 2015 |زبان = en}} | |||
* {{یادکرد کتاب| نام خانوادگی =روضاتی | نام = سیدمحمدعلی| پیوند نویسنده = | عنوان= فهرست کتب خطی اصفهان: دو هزار نسخه عربی و فارسی جلد اول | سال = ۱۳۸۹|صفحات=۴۰۱ |ناشر = قم: مؤسسه فرهنگی مطالعاتی الزهراء (س)| شابک= 978-964-2985-05-0}} | |||
* {{یادکرد وب | |||
| نشانی = http://aqr-libjournal.ir/index.php?module=TWArticles&file=index&func=view_pubarticles&did=853&pid=11 | |||
| عنوان = نگاهی به جایگاه سادات رضوی در مشهد در دوره صفویه (نشریه الکترونیکی شمسه) | |||
| تاریخ بازدید = ٦ تیر ۱۳۹٦ | |||
| نویسنده = ابوالفضل حسنآبادی | |||
| تاریخ = مهر ۱۳۴۳ | |||
| ناشر = آستان قدس رضوی | |||
| زبان = فارسی | |||
| نشانی بایگانی = | |||
| تاریخ بایگانی =}} | |||
* {{cite web | title=روایت وقف مدرسه علمیه نواب توسط نوه شاهعباس صفوی | website=خبرگزاری فارس | date=2014-01-08 | url=http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13921018000624 | language=fa | access-date=2017-06-27}} | |||
* {{یادکرد دانشنامه|نویسنده=R. Matthee |مقاله = {{unicode|SAFAVID DYNASTY}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/safavids|دانشنامه=Encyclopædia Iranica|ناشر= online edition|شابک=|جلد=|سال= 2008|تاریخ بازبینی= 27 June 2017 |زبان = en}} | |||
* {{یادکرد دانشنامه|نویسنده= Matthee |مقاله = {{unicode|SOLṬĀN ḤOSAYN}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/soltan-hosayn|دانشنامه=Encyclopædia Iranica|ناشر= online edition|شابک=|جلد=|سال= 2015|تاریخ بازبینی=26 June 2015|زبان = en}} | |||
* {{یادکرد دانشنامه|نویسنده= Masashi Haneda and Rudi Matthee |مقاله = {{unicode|ISFAHAN vii. SAFAVID PERIOD}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-vii-safavid-period|دانشنامه=Encyclopædia Iranica|ناشر= online edition|شابک=|جلد=|سال= 2006|تاریخ بازبینی=March 30, 2012|زبان = en}} | |||
{{شاه صفی}} | |||
[[رده:افراد ایرانی گرجیتبار]] | |||
[[رده:درگذشتگان سده ۱۸ (میلادی)]] | |||
[[رده:زادگان سده ۱۷ (میلادی)]] | |||
[[رده:زنان سده ۱۸ (میلادی) اهل ایران]] | |||
[[رده:شاهدختهای صفوی]] | |||
[[رده:واقفان اهل اصفهان]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۳۱ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۴:۲۲
| مریم بیگم | |
|---|---|
| شاهدخت صفوی | |
| متولد | حدود ۱۶۴۰ میلادی |
| درگذشته | ۱۷۱۹ میلادی اصفهان |
| همسر |
|
| دودمان | صفوی |
| پدر | شاه صفی |
| مادر | آنا خانم |
| دین و مذهب | تشیع، اسلام |
مریم بیگم (۱۶۴۰–۱۷۱۹) سومین دختر شاه صفی بود. او از شاهدختهای مشهور دوران صفویه است.
مریم بیگم صفوی، از زنان وابسته به خاندان سلطنتی صفوی در نیمه نخست قرن یازدهم هجری قمری بود. او بهواسطه موقوفات گسترده، نقشآفرینی در امور اجتماعی و نفوذ در دربار صفوی شناخته میشود. اطلاعات مربوط به زندگی شخصی او محدود است و بخش عمده شناخت تاریخی از وی بر پایه وقفنامهها، کتیبهها و گزارشهای مورخان دوره صفوی و پس از آن است.
زندگی
اطلاعات تاریخی دربارهٔ مریم بیگم محدود و همراه با ابهام است. آنچه از او باقی مانده، عمدتاً وقفنامهها و کتیبههای مرتبط با بناهای مذهبی و آموزشی است که به دستور او ساخته یا وقف شدهاند. تاریخ دقیق تولد و درگذشت او مشخص نیست. با توجه به درگذشت شاه صفی در سال ۱۰۵۲ قمری، تولد مریم بیگم باید پیش از این تاریخ رخ داده باشد. آخرین وقفنامه شناختهشده منسوب به او به سال ۱۱۳۱ قمری تعلق دارد و از وضعیت زندگی او پس از این تاریخ اطلاعی در دست نیست.[۱]
نسبت خانوادگی او با شاهان صفوی بهگونههای متفاوتی گزارش شده است. برخی منابع او را عمه شاه سلطان حسین، برخی عمه شاه سلیمان و گروهی نیز مادربزرگ شاه سلطان حسین دانستهاند. دربارهٔ وجه نامگذاری او به «مریم» این احتمال مطرح شده است که مادر او گرجی بوده باشد؛ با توجه به رواج ازدواج شاهان صفوی با زنان گرجی و حفظ نامهای غیرایرانی توسط آنان. گزارشهایی نیز دربارهٔ تمایلات دینی مسیحی او در برخی منابع آمده است. در سفرنامه کروسینسکی، او مادربزرگ شاه سلطان حسین معرفی شده و به نگهداری تصاویر مریم مقدس اشاره شده است.[۲]
بر اساس برخی گزارشها، مریم بیگم در حدود سالهای ۱۰۷۷–۱۰۷۸ق با میرزا ابوصالح رضوی ازدواج کرد. وی پس از دریافت منصب صدر موقوفات، اندکی بعد درگذشت. پس از مرگ همسر، گزارشهایی دربارهٔ علاقه مریم بیگم به ساروخان قورچیباشی در منابع تاریخی ثبت شده است.[۳]
مریم بیگم در طول دوره سلطان حسین از پشت صحنه در حرمخانه شاهی، عنان و زمام امور حکومتی را در دست گرفت و شاه سلطان حسین صفوی که به ناتوانی و زبونی معروف بود به صورت فردی بیاراده در دست محکم او درآمد.[۴] در تمام دوران سلطنت شاه سلطان حسین، مریم بیگم همانند دو شاهزاده خانم قبل صفویه؛ پریخان خانم و زینب بیگم، سهم مهم و بزرگی از قدرت شاهنشاهی داشت، به نحوی که تنها با فشار او به سادگی و بسیار راحت شاه برای مقابله با مهاجمین ابدالی اقدام کرد.[۵] و در اکتبر ۱۷۱۷ میلادی؛ که عمانیها بحرین را مورد حمله قرار دادند، وی نه تنها شاه را وادار به تجهیز سپاه نمود، حتی از دارایی خود سپاه آراست.[۶]
هنگامیکه سلطان حسین، برای ارامنه اصفهان بیرون آمدن هنگام باران را ممنوع کرد باعث نجس شدن مسلمانان نشوند، باز دخالت مریم بیگم بود که فرمان را لغو کرد. هنگام تاجگذاری، شاه سلطان حسین به خواست علامه مجلسی میگساری را ممنوع کرد. او که نفوذ بسیاری در شاه بیاراده و خرافاتی داشت از وی خواست میگساری، جنگ طوایف و دستهها و کبوتربازی را با صدور فرمانی متوقف سازد. شاه پذیرفت و دستور انهدام تمامی مشروب فروشیها را داد. این فرمانبر عمه پدر شاه ناگوار گردید و تصمیم گرفت با به اجرا گذاشتن نقشهای با این فرمان به مقابله برخیزد. از این جهت قرار بر این شد مریم بیگم تمارض کند و به شاه اطلاع داده شود تنها راه نجاتش بر حسب تجویز اطبای معالج، نوشیدن کمی باده است. نصیحتهای مداوم مریم بیگم شاه را نسبت به امور کشوری هوشیار نکرد و زمینههای سقوط دولت صفویه فراهم گشت و شاه که هر چه بیشتر و بیشتر از امور دور میشد، مسئولیت امور ضروری و مسائل مهم حکومت را بهطور مخفی به مریم بیگم اعطا کرد.[۴]
اقدامات اجتماعی
از اقدامات وی در اصفهان تأسیس مدرسه مریم بیگم در محله حسنآباد (سال ۱۷۰۳ م)[۷] و مسجد مریم بیگم جنب دروازه دولت (خیابان طالقانی، کوچه مقابل مسجدباب الرحمه) است. مریم بیگم علاوه بر موارد فوق موقوفات بسیاری برای آبادانی شهر و رفاه طلاب حوزههای علمیه معین کرد. شیخ رضی الدین محمد بن بهاء الدین محمد بن حسنعلی بن ملا عبدالله ششتری (شوشتری) اصفهانی کتاب شرح ادعیة السّر را به جهت او تألیف کرده است.[۸]
بر پایه آثار باقیمانده، مریم بیگم از زنان واقف و فعال در حوزه امور عامالمنفعه در دوره صفوی بهشمار میآید. او اقدام به ساخت و وقف مساجد و مدارس در شهرهای مختلف کرد و اموال قابلتوجهی را به امور آموزشی و مذهبی اختصاص داد. از جمله اقدامات مریم بیگم در اصفهان، تأسیس مدرسه مریم بیگم در محله حسنآباد و مسجد مریم بیگم در نزدیکی دروازه دولت بوده است. افزون بر این، او در شهرهایی مانند تبریز، بسطام و قزوین نیز املاکی را وقف مدارس کرد. مدرسهای نیز در خوانسار به دستور او ساخته شد. تاریخ بنای مدرسه خوانسار ۱۱۰۶ قمری و مدرسه اصفهان ۱۱۱۵ قمری ذکر شده است. همچنین بخشی از موقوفات او به اطعام در ماه رمضان و برگزاری مراسم عزاداری اختصاص داشت.[۹][۱۰][۱۱]
بر اساس گزارش آقابزرگ تهرانی در کتاب الذریعه، اثر شرح ادعیه السر به درخواست مریم بیگم تألیف شده است. همچنین شرح دعای صباح اثر ملا عبدالله شوشتری نیز بنا بر برخی نقلها به او اهدا شده است.[۱۲]
اقدامات سیاسی
منابع تاریخی، مریم بیگم را از زنان اثرگذار در تحولات سیاسی اواخر دوره صفوی دانستهاند. در برخی گزارشها، نقش او در به قدرت رسیدن شاه سلطان حسین ذکر شده است.[۱۳] بر اساس گزارشهای تاریخی، پس از صدور حکم تحریم شراب در آغاز سلطنت شاه سلطان حسین، تلاشهایی در دربار برای لغو این حکم صورت گرفت. در برخی منابع، از نقش مریم بیگم در روند لغو این فرمان یاد شده است. این گزارشها در سفرنامهها و آثار مورخان اروپایی دوره صفوی منعکس شدهاند.[۱۴]
در برخی منابع آمده است که مریم بیگم در کشف توطئههایی برای برکناری شاه سلطان حسین و جایگزینی او نقش داشته است.[۱۵] بر پایه گزارشها، مریم بیگم در واکنش به اخبار مربوط به حملات خارجی و از دست رفتن برخی مناطق، تلاشهایی برای واداشتن شاه به اقدام نظامی انجام داد و بخشی از اموال خود را برای مقابله با شورشها اختصاص داد. میزان این کمک مالی در برخی منابع بیست هزار تومان ذکر شده است.[۱۶][۱۷][۱۸] در برخی منابع تاریخی به نقش مریم بیگم در حمایت از افراد تحت فشار، از جمله مسیحیان، اشاره شده است. این گزارشها عمدتاً بر پایه نقل مورخان اروپایی و پژوهشهای معاصر است.[۱۹]
پانویس
ارجاعات
- ↑ افروز، عطاءالله (۱۳۹۹). مریم بیگم صفوی؛ تاریخچه و میراث وی. زرنوشت. ص. ۲۶.
- ↑ افروز، عطاءالله (۱۳۹۹). مریم بیگم صفوی؛ تاریخچه و میراث وی. زرنوشت. ص. ۲۶.
- ↑ لاکهارت، لارنس (۱۴۰۱). انقراض سلسله صفویه و ایام استیلای افاغنه در ایران. ترجمهٔ مصطفی قلی عماد. مروارید. ص. ۴۱.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ غلامرضا گلی زواره، زنان و زمامداران صفوی.
- ↑ R. Matthee و 2008.
- ↑ Matthee و 2015.
- ↑ Masashi Haneda and Rudi Matthee و 2006.
- ↑ عفت خشنودی، وقف نامه مدرسه مریم بیگم، ۱۱۱.
- ↑ خشایار وزیری، فخری (۱۳۵۲). کارنامه زنان مشهور ایران. وزارت آموزش و پرورش. ص. ۵۵–۵۶.
- ↑ افروز، عطاءالله (۱۳۹۹). مریم بیگم صفوی؛ تاریخچه و میراث وی. زرنوشت. ص. ۱۳–۱۸.
- ↑ خشنودی، عفت (۱۳۹۰). «وقفنامه مدرسه مریم بیگم». وقف میراث جاویدان (۷۴): ۱۱۳.
- ↑ «الذریعه».
- ↑ افروز، عطاءالله (۱۳۹۹). مریم بیگم صفوی؛ تاریخچه و میراث وی. زرنوشت. ص. ۲۳.
- ↑ لاکهارت، لارنس (۱۴۰۱). انقراض سلسله صفویه و ایام استیلای افاغنه در ایران. ترجمهٔ مصطفی قلی عماد. مروارید. ص. ۴۳–۴۶.
- ↑ لاکهارت، لارنس (۱۴۰۱). انقراض سلسله صفویه و ایام استیلای افاغنه در ایران. ترجمهٔ مصطفی قلی عماد. مروارید. ص. ۱۳۲.
- ↑ افروز، عطاءالله (۱۳۹۹). مریم بیگم صفوی؛ تاریخچه و میراث وی. زرنوشت. ص. ۲۳.
- ↑ لاکهارت، لارنس (۱۳۴۴). انقراض سلسله صفویه. ترجمهٔ اسماعیل دولتشاهی. بنگاه ترجمه و نشر کتاب. ص. ۱۱۴.
- ↑ فلور، ویلم (۱۳۶۵). برافتادن صفویان، برآمدن محمود افغان. ترجمهٔ ابوالقاسم سری. توس. ص. ۱۳.
- ↑ شجاع، عبدالمجید (۱۳۸۴). زن، سیاست و حرمسرا در عصر صفویه. امیدمهر. ص. ۱۷۸.
منابع
- خوشنودی، عفت (۱۳۹۰). «وقف نامه مدرسه مریم بیگم». وقف میراث جاویدان (۷۴): ۱۱۱ تا ۱۳۲.
- گلی زواره، غلامرضا (۱۳۸۴). «زنان و زمامداران صفوی». ماهنامه پیام زن (۵ (پیاپی ۱۶۱)): ۳۸ تا ۴۶.
- Rudi Matthee (2015). "SOLAYMĀN I". Encyclopædia Iranica (به انگلیسی). online edition. Retrieved 26 August 2015.
- روضاتی، سیدمحمدعلی (۱۳۸۹). فهرست کتب خطی اصفهان: دو هزار نسخه عربی و فارسی جلد اول. قم: مؤسسه فرهنگی مطالعاتی الزهراء (س). صص. ۴۰۱. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۹۸۵-۰۵-۰.
- ابوالفضل حسنآبادی (مهر ۱۳۴۳). «نگاهی به جایگاه سادات رضوی در مشهد در دوره صفویه (نشریه الکترونیکی شمسه)». آستان قدس رضوی. دریافتشده در ٦ تیر ۱۳۹٦.
- "روایت وقف مدرسه علمیه نواب توسط نوه شاهعباس صفوی". خبرگزاری فارس. 2014-01-08. Retrieved 2017-06-27.
- R. Matthee (2008). "SAFAVID DYNASTY". Encyclopædia Iranica (به انگلیسی). online edition. Retrieved 27 June 2017.
- Matthee (2015). "SOLṬĀN ḤOSAYN". Encyclopædia Iranica (به انگلیسی). online edition. Retrieved 26 June 2015.
- Masashi Haneda and Rudi Matthee (2006). "ISFAHAN vii. SAFAVID PERIOD". Encyclopædia Iranica (به انگلیسی). online edition. Retrieved March 30, 2012.
| خانواده |
|  |
|---|---|---|
| رخدادها | ||
| جنگها | ||
| شورشها | ||
| کارگزاران حکومتی | ||