سید مؤید بالله

ابوالحسین احمد بن حسین آملی، معروف به مؤید بالله، از رهبران فکری و سیاسی زیدیان طبرستان در قرن چهارم هجری بود. وی ابتدا پیرو مذهب شیعه دوازده‌امامی بود ولی بعدها به زیدیه پیوست و بیست سال بر دیلم و گیلان حکومت کرد. پس از دوره‌ای اسارت و بازگشت، مجدداً رهبری مذهبی منطقه را بر عهده گرفت. آملی در دانش‌های دینی چون فقه، حدیث و عربی تبحر داشت و آثار متعددی از خود به‌جا گذاشت که در کتابخانه‌های معتبر باقی مانده‌اند.

زندگی

ابوالحسین احمد بن حسین بن هارون اقطع، مشهور به مؤید بالله و عضدالدوله (۳۳۳–۴۲۱ق / ۹۴۵–۱۰۳۰م)، فقیه، محدث، مفسر، شاعر و ادیب زیدی‌مذهب بود. وی از نوادگان زید بن حسن مجتبی و از رهبران زیدیه در طبرستان به‌شمار می‌رفت و از معاصران صاحب بن عباد (۳۲۶–۳۸۵ق / ۹۳۸–۹۹۵م) بود. او و برادرش، یحیی بن حسین معروف به الناطق بالحق (۳۴۰–۴۲۲ق / ۹۵۱–۱۰۳۱م)، به «برادران هارونی» شهرت داشتند. پدرشان پیرو مذهب شیعه دوازده‌امامی بود، اما خودِ آملی و برادرش بعدها به مذهب زیدیه گرایش پیدا کردند.

آملی در شهر آمل زاده شد و در سال ۳۸۰ق / ۹۹۰م دعوت مذهبی خود را آغاز کرد. او مردم گیلان و دیلم را به مذهب زیدیه دعوت نمود و طی بیست سال، به عنوان خلیفه بر آن نواحی حکومت کرد. در پی درگیری با ابوالفضل الناصر، آملی دستگیر و به بغداد فرستاده شد، اما مدت کوتاهی پس از رسیدن به آن‌جا آزاد شد. او سپس به ری و آمل بازگشت و بار دیگر از حمایت مردم طبرستان برخوردار شد. آملی سرانجام در منطقه لنگا، از نواحی دیلمان، درگذشت و در همان‌جا دفن شد.

فعالیت‌های علمی

آملی برای کسب دانش به بغداد رفت و نزد دایی خود، ابوالعباس احمد بن ابراهیم، مؤلف کتاب الوافی فی مذهب الهادی و القاسم، به تحصیل پرداخت. سپس در همدان، نزد عبدالجبار همدانی (درگذشته ۴۱۵ق / ۱۰۲۴م)، تحصیلات خود را ادامه داد و در رشته‌هایی چون فقه، اصول، نحو، لغت عربی، حدیث و درایه به مهارت رسید. آراء فقهی وی در میان زیدیان ایران، کوفه، حجاز و یمن مورد پذیرش قرار گرفت و در حوزه فقه زیدی به‌عنوان یکی از محدثان معتبر شناخته می‌شود.

وی همچنین در فصاحت و ادبیات عربی شهرت داشت و نثر او چنان دانسته شده که اثری از وی در پاسخ به قابوس بن وشمگیر دربارهٔ فضائل علی بن ابی‌طالب به شکل مجلدی مفصل درآمده است.

جانشین

پس از درگذشت او، برادرش یحیی بن حسین که از شاگردان شیخ مفید بود، رهبری زیدیان طبرستان را بر عهده گرفت. اما او نیز یک سال بعد درگذشت و رهبری مذهبی دیلمان به قاسم، فرزند آملی، رسید. قاسم نیز پس از مدتی در جزما از نواحی دو هزار درگذشت. در منابع، آملی فردی پرهیزکار و متمایل به تصوف معرفی شده است.

از جمله آثار او که نسخه‌های خطی آن باقی مانده‌اند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• التجرید (علم اثر) – کتابخانه آمبروزیانا
• دیوان شعر – کتابخانه آمبروزیانا
• سیاسة المریدین – کتابخانه‌های واتیکان و آمبروزیانا
• الشرح – کتابخانه‌های واتیکان و برلین
• کتاب الافادة – کتابخانه برلین و موزه بریتانیا (انگلستان)
• النصرة
• کتاب البلاغة

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «آملی، ابوالحسین احمد». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.