تبرج

تبرّج در اصطلاح قرآنی و فقهی به معنای آشکار ساختن زینت‌ها و جلوه‌هایی است که عرفاً باید پوشیده و پنهان باشند. این مفهوم در قرآن در پیوند با رفتار و نوع حضور اجتماعی زنان به‌کار رفته و از آن به‌عنوان رفتاری ناپسند و ممنوع یاد شده است. نهی از تبرّج، مکمل حکم پوشش و ناظر به کیفیت ظاهر شدن در اجتماع است.

تعریف و ریشه‌شناسی

واژه «تبرّج» از ریشه «بَرَجَ» گرفته شده است. «بُرج» به معنای چیز آشکار و نمایان است و به همین مناسبت، به ساختمان‌های بلند و قابل رؤیت نیز «برج» گفته می‌شود. در کاربرد قرآنی، تبرّج به معنای اظهار و نمایش زینت‌ها و زیبایی‌هایی است که باید مستور باشند، به‌گونه‌ای که موجب جلب توجه دیگران شود.

در قرآن

قرآن در آیه ۳۳ سوره احزاب، زنان محمد را از تبرّج برحذر داشته و گفته است: «وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیَّةِ الْأُولَی»؛ هرچند خطاب آیه متوجه زنان پیامبر است، اما بیشتر مفسران تصریح کرده‌اند که مورد آیه، موجب تخصیص حکم نیست و نهی از تبرّج اختصاص به همسران پیامبر ندارد، بلکه ناظر به اصل یک رفتار اجتماعی ناپسند است. در آیه ۶۰ سوره نور، دربارهٔ زنان سالمند آمده است: «… فَلَیْسَ عَلَیْهِنَّ جُنَاحٌ أَن یَضَعْنَ ثِیَابَهُنَّ غَیْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِینَةٍ» در این آیه، به زنان سالمند در کیفیت پوشش تخفیف داده شده، اما این تخفیف مشروط به پرهیز از تبرّج و خودنمایی است. این قید نشان می‌دهد که تبرّج، حتی برای زنان سالخورده نیز ممنوع است. بر اساس آیات یادشده، تبرّج به‌طور مطلق نهی شده و این نهی:

• به گروه خاصی از زنان اختصاص ندارد.
• شامل زنان جوان و سالمند می‌شود.
• و مستقل از اصل داشتن یا نداشتن پوشش است.

از این‌رو، ممکن است زنی از نظر فقهی پوشش ظاهری را رعایت کند، اما به سبب نوع لباس، آرایش، نحوه حضور یا رفتار اجتماعی، مشمول عنوان تبرّج شود.

نسبت تبرّج و پوشش

حکم پوشش (حجاب) ناظر به ستر بدن است، اما نهی از تبرّج ناظر به کیفیت ظاهر شدن در اجتماع است. زن ممکن است بدن خود را بپوشاند، اما با پوششی جلب‌توجه‌کننده، آرایش نمایان، یا رفتاری تحریک‌آمیز در جامعه حاضر شود. در این حالت، هرچند اصل پوشش رعایت شده، اما هدف اصلی آن که جلوگیری از تحریک و جلب توجه است، محقق نشده است. از این منظر، آیات مربوط به تبرّج به‌عنوان مکمّل و متمّم حکم پوشش تلقی می‌شوند.

در روایات

در منابع روایی اسلامی، از تبرّج به‌عنوان رفتاری ناپسند یاد شده و زنان از آن نهی شده‌اند. از جمله:

• پیامبر اسلام زنانی را که برای غیر همسر خود آرایش می‌کنند، نکوهش کرده و آنان را مستوجب عذاب دانسته‌اند.
• همچنین از پوشیدن لباس‌هایی که موجب انگشت‌نما شدن زن در میان مردم و جلب نگاه‌ها می‌شود، نهی شده است.

این روایات، همسو با آموزه‌های قرآنی، بر پرهیز از خودنمایی در مجامع عمومی تأکید دارند.

تبرّج در تحلیل اجتماعی معاصر

در برخی برداشت‌های معاصر، نقش‌هایی مانند مادری و مدیریت خانواده به‌عنوان فعالیت‌هایی کم‌ارزش تلقی می‌شود و اشتغال رسمی در بیرون از خانه معیار اصلی پیشرفت و منزلت اجتماعی زن دانسته می‌شود. این نگرش، گاه موجب می‌شود زن تحصیل‌کرده‌ای که نقش خانوادگی را برمی‌گزیند، دچار احساس عقب‌ماندگی اجتماعی شود. از منظر اندیشه اسلامی، این تلقی با نگاه کرامت‌محور به زن سازگار نیست. در همین چارچوب، گاهی بدحجابی یا بی‌حجابی به‌عنوان نشانه‌ای از تمدن و آزادی معرفی می‌شود و پوشش، امری تحمیلی یا غیرعقلانی تلقی می‌گردد. قرآن کریم در نقد این نگرش، از مفهوم «تبرّج» بهره می‌گیرد و در آیه ۳۳ سوره احزاب، خودنمایی زنانه را «تبرّجِ جاهلی» می‌نامد. این تعبیر نشان می‌دهد که از منظر قرآن، نمایش آگاهانه زینت‌ها و جلوه‌های ظاهری در فضای عمومی، نه نشانه پیشرفت، بلکه بازتولید الگوهای جاهلی است. نهی از تبرّج در قرآن، به معنای نفی حضور اجتماعی زن نیست. زنان در جامعه اسلامی می‌توانند در عرصه‌های عبادی، علمی، درمانی و اجتماعی نقش‌آفرین باشند؛ اما این حضور باید با حفظ وقار و پرهیز از رفتارهای جلب‌توجه‌کننده همراه باشد. قرآن در آیه ۳۲ سوره احزاب هشدار می‌دهد که چنین رفتارهایی می‌تواند موجب طمع‌ورزی افرادی شود که از نظر اخلاقی دچار انحراف‌اند. بر این اساس، تبرّج در تحلیل اجتماعی قرآن، رفتاری است که کرامت زن را به مخاطره می‌اندازد و سلامت اخلاقی فضای عمومی را تضعیف می‌کند. در مقابل، پرهیز از تبرّج به‌عنوان راهکاری برای صیانت از شأن انسانی زن و تفکیک میان حضور اجتماعی سالم و خودنمایی هوس‌انگیز مطرح می‌شود.