مضاربه

مضاربه پيماني است كه به سبب آن يکي از دو طرف قرارداد سرمايه‌اش را در اختيار طرف ديگر گذاشته تا با آن تجارت كند و در سود با يكديگر شريك باشند؛ صاحب سرمايه، مالك و عامل مضارب ناميده مي‌شود.

تعریف اوراق مضاربه

اوراق مضاربه یکی از ابزارهای مالی منطبق با شریعت در بانکداری اسلامی و بازار سرمایه ایران است که بر پایه عقد مضاربه طراحی شده‌اند. این اوراق به منظور تأمین مالی پروژه‌های تجاری و بازرگانی منتشر می‌شوند و دارندگان اوراق به عنوان تأمین‌کنندگان سرمایه (مالک) و ناشر به عنوان عامل (مضارب) در سود حاصل از فعالیت تجاری مشارکت می‌کنند.

قلمرو اوراق مضاربه

اوراق مضاربه از حیث قلمرو، تابع قرارداد مضاربه است. میان فقیهان شیعه و اهل سنت در تبیین قلمرو عقد مضاربه اختلاف نظر وجود دارد.

دیدگاه فقیهان شیعه

به باور مشهور فقیهان شیعه، مضاربه به تجارت و بازرگانی اختصاص دارد و سایر فعالیت‌های اقتصادی مانند زراعت، باغداری، دامپروری و صنعت را شامل نمی‌شود. در مقابل، برخی فقیهان شیعه قائل به توسعه قلمرو مضاربه به تمامی بخش‌های اقتصادی هستند.

دیدگاه فقیهان اهل سنت

مشهور فقیهان متأخر اهل سنت، توسعه قلمرو مضاربه به همه بخش‌های اقتصادی را پذیرفته‌اند.

ماهیت حقوقی

عقد مضاربه به عنوان قرارداد پایه

عقد مضاربه که قرارداد پایه اوراق مضاربه محسوب می‌شود، در فقه امامیه و حقوق ایران عقدی جایز، عهدی و معوض به شمار می‌آید. این عقد از ساختار ساده‌ای برخوردار نیست و رابطه میان مضارب و مالک سرمایه، رابطه‌ای مرکب و چندلایه است. عقد مضاربه خود از چند عقد گوناگون شامل وکالت، شرکت و امانت تشکیل شده است. بر همین اساس، شناخت ماهیت اوراق مضاربه مستلزم توجه به جنبه ترکیبی عقد مضاربه است.

ماهیت چندگانه اوراق مضاربه

ماهیت حقوقی اوراق مضاربه، ماهیتی چندگانه دارد و شامل روابط حقوقی میان دارندگان اوراق (سرمایه‌گذاران)، بانی (ناشر) و واسط (عامل انتشار) است. این روابط به شرح زیر قابل تبیین است:

• رابطه وکالت میان بانی و واسط: این رابطه به منظور بستن پیمان مضاربه با سرمایه‌گذاران، دریافت وجوه از آنها و واگذاری آن به بانی برقرار می‌شود.
• رابطه وکالت میان واسط و سرمایه‌گذاران: این رابطه برای دریافت سود حاصل از فعالیت تجاری از بانی و تقسیم آن میان دارندگان اوراق ایجاد می‌گردد.
• رابطه وکالت میان دارندگان اوراق و بانی: به موجب این رابطه، بانی به عنوان وکیل سرمایه‌گذاران، سرمایه را در امر تجارت به کار می‌گیرد و سود حاصل را تقسیم می‌کند.
• رابطه امانت میان بانی و صاحبان سرمایه: در این رابطه، بانی به عنوان امین، مسئولیت نگهداری و استفاده مناسب از سرمایه را بر عهده دارد.
• رابطه مشارکت میان بانی و سرمایه‌گذاران: این رابطه در خصوص تقسیم سود حاصل از فعالیت تجاری میان طرفین برقرار می‌شود.

ارزیابی ساختار حقوقی

می‌توان گفت اوراق مضاربه از بُعد حقوقی، مجموعه‌ای از روابط حقوقی مبتنی بر قانون ایران و فقه امامیه است. در مواردی که این روابط با کاستی‌هایی مواجه بوده، راهکارهای حقوقی برای جبران آنها پیش‌بینی شده است. فرایند انتشار این اوراق از جهت حقوقی بدون نقص ارزیابی می‌شود و سازوکار تنظیم روابط حقوقی میان طرفهای درگیر قابل انعطاف و تنظیم‌پذیر است.

تضمین اجرای تعهدات

برای اجرایی کردن اوراق مضاربه، می‌توان از ضمانت‌های اجرایی حقوقی بهره گرفت. این ضمانت‌ها شامل الزام هر دو طرف (بانی و سرمایه‌گذاران) به پایبندی به تعهدات خود، با به‌کارگیری قواعد و اصول حقوقی موجود در نظام حقوقی ایران است.