ابوالحسن علی بن زید بن محمد بیهقی: تفاوت میان نسخهها
(+رده:فقیهان شافعی، +رده:زادگان ۴۴۹ (قمری)، +رده:درگذشتگان ۵۶۵ (قمری)، +رده:اهالی سبزوار (هاتکت)، ابرابزار) |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''ابوالحسن علی بن زید بن محمد بیهقی''' (۴۴۹–۵۶۵ ق) فقیه [[شافعی]]، حکیم، ادیب و از ریاضیدانان مشهور ایران در قرن ششم هجری بود. وی در سبزوار متولد شد و در بیهق درگذشت. از تألیفات او میتوان به آثار زیر اشاره کرد: اسرارالحکم، احکام القرانات، اصول الفقه، اعجازالقرآن، امثلهٔ الاعمال النجومیه، لباب الانساب، شرح و تفسیر [[نهجالبلاغه]]، نهجالرشاد در اصول و العروض.<ref>{{پک| | '''ابوالحسن علی بن زید بن محمد بیهقی''' (۴۴۹–۵۶۵ ق) از دانشوران نامدار سده ششم هجری بود. او در بیهق زاده شد و در علوم ادبی، کلام، فقه، تاریخ، انساب، فلسفه، طب و نجوم آثاری بسیار پدید آورد. از میان آثار او، ''تاریخ بیهق''، ''تتمة صوان الحکمة''، ''لباب الأنساب''، ''معارج نهج البلاغة'' و ''جوامع الأحکام'' شهرت بیشتری یافتهاند. وی در محافل علمی نیشابور، مرو، ری و بیهق حضور فعال داشت و در روزگار خود از چهرههای برجسته علمی خراسان بهشمار میرفت. | ||
== زندگی == | |||
ابوالحسن علی بن زید بن محمد بیهقی (۴۴۹–۵۶۵ ق) فقیه [[شافعی]]، حکیم، ادیب و از ریاضیدانان مشهور ایران در قرن ششم هجری بود. وی در سبزوار متولد شد و در بیهق درگذشت. از تألیفات او میتوان به آثار زیر اشاره کرد: اسرارالحکم، احکام القرانات، اصول الفقه، اعجازالقرآن، امثلهٔ الاعمال النجومیه، لباب الانساب، شرح و تفسیر [[نهجالبلاغه]]، نهجالرشاد در اصول و العروض.<ref>{{پک|اختری|۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=بیهفی، ابوالحسن}}</ref> | |||
ظهیرالدین، ابوالحسن علی بن زید بن محمد بن الحسین بیهقی، فرزند امام ابوالقاسم زید بن محمد بن الحسین بیهقی بود. او در برخی منابع با لقب ابن فندق نیز شناخته شده است. خود وی در ''مشارب التجارب'' کنیه و نسب خویش را به تفصیل آورده و یاقوت حموی نیز آن را نقل کرده است. ولادت او در روز شنبه ۲۷ شعبان سال ۴۹۹ قمری در قصبه سبزوار از ناحیه بیهق بوده است.<ref>{{پک|اختری|۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=ظهیرالدین}}</ref> | |||
=== تحصیل و استادان === | |||
بیهقی از کودکی به تحصیل علوم ادبی و دینی پرداخت. در آغاز نزد پدر خود و سپس در نواحی بیهق و نیشابور به فراگیری دانش پرداخت و شماری از متون مهم لغت، ادب و نحو را از حفظ کرد. او در نیشابور از محضر ابوجعفر المقرئ و سپس احمد بن محمد میدانی بهره برد و آثاری مانند ''السامی فی الأسامی''، ''المصادر''، ''المنتحل''، ''غریب الحدیث''، ''إصلاح المنطق'' و ''صحاح اللغة'' را نزد آنان خواند. همچنین از امام ابراهیم الهراز متکلم و محمد فزاری نیز دانش آموخت.<ref>{{پک|اختری|۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=ظهیرالدین}}</ref> | |||
=== سفرها و مناصب === | |||
پس از درگذشت پدرش در سال ۵۱۷ قمری، بیهقی در ذیحجه ۵۱۸ به [[مرو]] رفت و در آنجا به خدمت تاجالقضاة [[ابوسعید یحیی بن عبدالملک]] پیوست و در فقه، خلاف و مناظره به تکمیل دانش خود پرداخت. سپس به [[نیشابور]] و بیهق بازگشت. در جمادیالاولی سال ۵۲۶ منصب قضاوت بیهق به او واگذار شد، اما دیری نپایید که آن مقام را ترک کرد و به ری رفت. او همچنین مدتی در سرخس، نیشابور و دیگر شهرهای خراسان به تدریس، وعظ و تصنیف اشتغال داشت. در نیشابور مجالس وعظ و درس او با استقبال بزرگان و اهل علم روبهرو بود.<ref>{{پک|اختری|۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=ظهیرالدین}}</ref> | |||
== درگذشت == | |||
بیهقی در سال ۵۶۵ قمری درگذشت. بدینسان او از دانشوران پرکار و اثرگذار سده ششم هجری بهشمار میآید که آثارش، بهویژه در تاریخ محلی، انساب و تاریخ علوم، برای پژوهشگران اهمیت بسیار دارد.<ref>{{پک|اختری|۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=ظهیرالدین}}</ref> | |||
== جایگاه علمی == | |||
بیهقی از مشاهیر علمای عصر خود بود و در علوم گوناگون، از فقه و اصول و کلام تا ادب، تاریخ، طب، فلسفه، نجوم و انساب، تبحر داشت. او معاصر شماری از دانشوران برجسته مانند [[محمد بن عبدالکریم شهرستانی]] و [[اسماعیل جرجانی]] بود و در خردسالی روزگار [[عمر خیام]] را نیز درک کرده و در مجلس او حاضر شده بود. [[عمادالدین اصفهانی|عماد اصفهانی]] و [[یاقوت حموی]] از منزلت علمی و ادبی او با احترام یاد کردهاند.<ref>{{پک|اختری|۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=ظهیرالدین}}</ref> | |||
== آثار == | |||
برای بیهقی آثار فراوانی در عربی و فارسی برشمردهاند. یاقوت فهرستی بلند از تألیفات او نقل کرده که شامل دهها کتاب در علوم مختلف است. از مهمترین آثار شناختهشده او اینهاست:<ref>{{پک|اختری|۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=ظهیرالدین}}</ref> | |||
* ''تاریخ بیهق''، در تاریخ و رجال ناحیه بیهق؛ | |||
* ''تتمة صوان الحکمة''، در تاریخ حکما و ذیل ''صوان الحکمة''؛ | |||
* ''لباب الأنساب''، در نسبشناسی؛ | |||
* ''معارج نهج البلاغة''، در شرح ''نهج البلاغه''؛ | |||
* ''جوامع الأحکام''، به فارسی، در نجوم؛ | |||
* ''مشارب التجارب و غوارب الغرائب''، در تاریخ ایران پس از ''تاریخ یمینی''؛ | |||
* ''وشاح دمیة القصر''، در تراجم شاعران. | |||
از میان آثار بسیار او، تنها شماری اندک به روزگار ما رسیده است. ''تاریخ بیهق'' از مهمترین کتابهای باقیمانده اوست که در سال ۵۶۳ قمری تألیف شد و درباره تاریخ محلی بیهق، جغرافیای آن و تراجم مشاهیر آن ناحیه اطلاعات فراوان دارد. ''تتمة صوان الحکمة'' نیز از آثار مهم اوست که چاپ شده است. از دیگر آثار موجود او ''جوامع الأحکام''، ''معارج نهج البلاغة'' و بخشی از ''لباب الأنساب'' یاد شده است. در مقابل، آثاری مانند ''مشارب التجارب'' و ''وشاح دمیة القصر'' با آنکه در منابع بعدی بسیار از آنها نقل شده، امروزه در دست نیست.<ref>{{پک|اختری|۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=ظهیرالدین}}</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۷: | خط ۳۵: | ||
=== منابع === | === منابع === | ||
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=اختری|نام=عباسعلی|پیوند نویسنده=|ویراستار=|مقاله=بیهفی، ابوالحسن|دانشنامه=[[دایرةالمعارف جامع اسلامی]]|عنوان جلد=دایرةالمعارف جامع اسلامی|سال=۱۳۹۰|ناشر=آرایه|مکان=تهران}} | * {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=اختری|نام=عباسعلی|پیوند نویسنده=|ویراستار=|مقاله=بیهفی، ابوالحسن|دانشنامه=[[دایرةالمعارف جامع اسلامی]]|عنوان جلد=دایرةالمعارف جامع اسلامی|سال=۱۳۹۰|ناشر=آرایه|مکان=تهران}} | ||
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=اختری|نام=عباسعلی|پیوند نویسنده=|ویراستار=|مقاله=ظهیرالدین|دانشنامه=[[دایرةالمعارف جامع اسلامی]]|عنوان جلد=دایرةالمعارف جامع اسلامی|سال=۱۳۹۰|ناشر=آرایه|مکان=تهران}} | |||
{{درجهبندی|نیازمند پیوند=خیر|نیازمند رده=خیر|نیازمند جعبه اطلاعات=بله|نیازمند تصویر=بله|نیازمند استانداردسازی=خیر|نیازمند ویراستاری=خیر|مقابله نشده با دانشنامهها=تاحدودی|تاریخ خوبیدگی=|تاریخ برگزیدگی=|توضیحات=}} | {{درجهبندی|نیازمند پیوند=خیر|نیازمند رده=خیر|نیازمند جعبه اطلاعات=بله|نیازمند تصویر=بله|نیازمند استانداردسازی=خیر|نیازمند ویراستاری=خیر|مقابله نشده با دانشنامهها=تاحدودی|تاریخ خوبیدگی=|تاریخ برگزیدگی=|توضیحات=}} | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۷ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۳۸
ابوالحسن علی بن زید بن محمد بیهقی (۴۴۹–۵۶۵ ق) از دانشوران نامدار سده ششم هجری بود. او در بیهق زاده شد و در علوم ادبی، کلام، فقه، تاریخ، انساب، فلسفه، طب و نجوم آثاری بسیار پدید آورد. از میان آثار او، تاریخ بیهق، تتمة صوان الحکمة، لباب الأنساب، معارج نهج البلاغة و جوامع الأحکام شهرت بیشتری یافتهاند. وی در محافل علمی نیشابور، مرو، ری و بیهق حضور فعال داشت و در روزگار خود از چهرههای برجسته علمی خراسان بهشمار میرفت.
زندگی
ابوالحسن علی بن زید بن محمد بیهقی (۴۴۹–۵۶۵ ق) فقیه شافعی، حکیم، ادیب و از ریاضیدانان مشهور ایران در قرن ششم هجری بود. وی در سبزوار متولد شد و در بیهق درگذشت. از تألیفات او میتوان به آثار زیر اشاره کرد: اسرارالحکم، احکام القرانات، اصول الفقه، اعجازالقرآن، امثلهٔ الاعمال النجومیه، لباب الانساب، شرح و تفسیر نهجالبلاغه، نهجالرشاد در اصول و العروض.[۱]
ظهیرالدین، ابوالحسن علی بن زید بن محمد بن الحسین بیهقی، فرزند امام ابوالقاسم زید بن محمد بن الحسین بیهقی بود. او در برخی منابع با لقب ابن فندق نیز شناخته شده است. خود وی در مشارب التجارب کنیه و نسب خویش را به تفصیل آورده و یاقوت حموی نیز آن را نقل کرده است. ولادت او در روز شنبه ۲۷ شعبان سال ۴۹۹ قمری در قصبه سبزوار از ناحیه بیهق بوده است.[۲]
تحصیل و استادان
بیهقی از کودکی به تحصیل علوم ادبی و دینی پرداخت. در آغاز نزد پدر خود و سپس در نواحی بیهق و نیشابور به فراگیری دانش پرداخت و شماری از متون مهم لغت، ادب و نحو را از حفظ کرد. او در نیشابور از محضر ابوجعفر المقرئ و سپس احمد بن محمد میدانی بهره برد و آثاری مانند السامی فی الأسامی، المصادر، المنتحل، غریب الحدیث، إصلاح المنطق و صحاح اللغة را نزد آنان خواند. همچنین از امام ابراهیم الهراز متکلم و محمد فزاری نیز دانش آموخت.[۳]
سفرها و مناصب
پس از درگذشت پدرش در سال ۵۱۷ قمری، بیهقی در ذیحجه ۵۱۸ به مرو رفت و در آنجا به خدمت تاجالقضاة ابوسعید یحیی بن عبدالملک پیوست و در فقه، خلاف و مناظره به تکمیل دانش خود پرداخت. سپس به نیشابور و بیهق بازگشت. در جمادیالاولی سال ۵۲۶ منصب قضاوت بیهق به او واگذار شد، اما دیری نپایید که آن مقام را ترک کرد و به ری رفت. او همچنین مدتی در سرخس، نیشابور و دیگر شهرهای خراسان به تدریس، وعظ و تصنیف اشتغال داشت. در نیشابور مجالس وعظ و درس او با استقبال بزرگان و اهل علم روبهرو بود.[۴]
درگذشت
بیهقی در سال ۵۶۵ قمری درگذشت. بدینسان او از دانشوران پرکار و اثرگذار سده ششم هجری بهشمار میآید که آثارش، بهویژه در تاریخ محلی، انساب و تاریخ علوم، برای پژوهشگران اهمیت بسیار دارد.[۵]
جایگاه علمی
بیهقی از مشاهیر علمای عصر خود بود و در علوم گوناگون، از فقه و اصول و کلام تا ادب، تاریخ، طب، فلسفه، نجوم و انساب، تبحر داشت. او معاصر شماری از دانشوران برجسته مانند محمد بن عبدالکریم شهرستانی و اسماعیل جرجانی بود و در خردسالی روزگار عمر خیام را نیز درک کرده و در مجلس او حاضر شده بود. عماد اصفهانی و یاقوت حموی از منزلت علمی و ادبی او با احترام یاد کردهاند.[۶]
آثار
برای بیهقی آثار فراوانی در عربی و فارسی برشمردهاند. یاقوت فهرستی بلند از تألیفات او نقل کرده که شامل دهها کتاب در علوم مختلف است. از مهمترین آثار شناختهشده او اینهاست:[۷]
- تاریخ بیهق، در تاریخ و رجال ناحیه بیهق؛
- تتمة صوان الحکمة، در تاریخ حکما و ذیل صوان الحکمة؛
- لباب الأنساب، در نسبشناسی؛
- معارج نهج البلاغة، در شرح نهج البلاغه؛
- جوامع الأحکام، به فارسی، در نجوم؛
- مشارب التجارب و غوارب الغرائب، در تاریخ ایران پس از تاریخ یمینی؛
- وشاح دمیة القصر، در تراجم شاعران.
از میان آثار بسیار او، تنها شماری اندک به روزگار ما رسیده است. تاریخ بیهق از مهمترین کتابهای باقیمانده اوست که در سال ۵۶۳ قمری تألیف شد و درباره تاریخ محلی بیهق، جغرافیای آن و تراجم مشاهیر آن ناحیه اطلاعات فراوان دارد. تتمة صوان الحکمة نیز از آثار مهم اوست که چاپ شده است. از دیگر آثار موجود او جوامع الأحکام، معارج نهج البلاغة و بخشی از لباب الأنساب یاد شده است. در مقابل، آثاری مانند مشارب التجارب و وشاح دمیة القصر با آنکه در منابع بعدی بسیار از آنها نقل شده، امروزه در دست نیست.[۸]
پانویس
ارجاعات
- ↑ اختری، «بیهفی، ابوالحسن»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «ظهیرالدین»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «ظهیرالدین»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «ظهیرالدین»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «ظهیرالدین»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «ظهیرالدین»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «ظهیرالدین»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «ظهیرالدین»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
منابع
- اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «بیهفی، ابوالحسن». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.
- اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «ظهیرالدین». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.