عبدالله بن عامر

عبداللّه بن عامر بن کریز از فرماندهان و والیان دوران خلافت عثمان بن عفان بود. او که از خویشان عثمان به شمار می‌رفت، در دوره حکمرانی وی به ولایت بصره و فارس گماشته شد و لشکریانش فتوحات گسترده‌ای را در شرق قلمرو اسلامی، از جمله سیستان، خراسان و بخش‌هایی از افغانستان انجام دادند. وی به سخاوت و اقدامات عمرانی شهرت داشت و در سال ۵۹ هجری در بصره درگذشت.

نام و نسب

عبداللّه بن عامر بن کریز بن ربیعۀ بن حبیب بن عبدشمس بن قصیّ قرشی عبثمی، که به ابوعبدالرحمن شهرت داشت، در سال چهارم هجرت در مکه زاده شد. وی پسر دایی عثمان بن عفان بود و عثمان پس از رسیدن به خلافت، ابوموسی اشعری را از ولایت بصره و عثمان بن ابی‌العاص را از استانداری فارس معزول کرد و ولایت هر دو ایالت را به عبداللّه بن عامر سپرد.

زندگی

عبدالله بن عامر حاکم بصره، متولد به سال ۴ هجری/۶۲۶ میلادی در مکه و از تیره عبدالشمس قریش است. وی پسردایی خلیفه سوم، عثمان بن عفان بود.

در دوران خلافت عثمان

در سال ۲۹ هجری/ ۵۰–۶۴۹ میلادی عبدالله به دلیل نارضایتی مردم از ابوموسی اشعری از طرف عثمان، جانشین وی در امارت بصره گردید و مدت کوتاهی پس از آن فتوحات را در فارس کامل کرد و استخر، دارابگرد و جور (فیروزآباد کنونی) را فتح کرد. در سال ۳۱–۳۰ هجری/۶۵۱ میلادی وی به سمت خراسان پیش روی نمود و هپتالیان را شکست داد و تمامی مناطق آسیای میانه تا حدود مرو و بلخ را گشود و هرات را نیز در سال ۳۲ هجری/۶۳۵ میلادی تصرف کرد. در اکثر این فتوحات خود وی فرمانده سپاه نبود و در مرو حضور داشت و لشکریان را به جنگ می‌فرستاد؛ در بیشتر جنگ‌ها احنف بن قیس فرمانده سپاه بود. وی پس از آن قیس بن هیثم را جانشین خود در خراسان کرد و به حج رفت و در آنجا بذل و بخشش‌های بسیار زیادی را به مهاجرین و انصار عطا کرد و پس از آنکه خراسان را به دست نائبان خودش سپرد، به بصره بازگشت. در سال ۳۵ هجری/۶۵۶ میلادی وی تلاشهای بی‌نتیجه‌ای برای دفاع از عثمان انجام داد.

عبداللّه در دوران زمامداری خویش، لشکریان متعددی را به سوی نواحی شرقی گسیل داشت. در این فتوحات، شهرهای سیستان، داور، دارابجرد، مروالرود، سرخس، ابرشهر (طوس)، طخارستان، نیشابور، ابیورد، بلخ، طالقان، فاریاب، رساتیق هرات، آمل، بست و کابل به تصرف درآمدند و تحت فرمانروایی او قرار گرفتند.

در دوران خلافت علی

پس از آن به طلحه و زبیر و عایشه در بصره در جنگ با علی پیوست. پس از شکست در جنگ جمل، مردانی از قبیله بنی حرقوص وی را پناه دادند و پس از آن عبدالله به دمشق رفت و به معاویه پیوست. در سال ۴۱ هجری/۶۶۱ میلادی، وی از نمایندگانی بود که معاویه آنها را برای مذاکره با حسن بر سر صلح فرستاد و در پایان همان سال، عبدالله دوباره امیر بصره گردید. در سالهای ۴۳–۴۲ هجری، نائبان عبدالله در خراسان، آن منطقه و سیستان را که در زمان جنگهای داخلی دوران علی از کنترل اعراب خارج شده بود و از کف رفته بود، دوباره فتح نمودند و لشکری نیز به سند فرستاده شد. نرمش عبدالله بن عامر در برخورد با سران قبایل، از سوی معاویه خطرناک تلقی می‌گشت و به خاطر همین موضوع، معاویه در سال ۴۴ هجری/۶۶۴ میلادی، وی را عزل کرده و فردی سخت گیرتر را به جای وی در بصره گماشت. بعد از آن عبدالله فعالیت سیاسی نداشت و در سال ۵۷، ۵۸ یا ۵۹ هجری/۶۸۰ میلادی در مکه درگذشت.

فعالیت‌ها

عبدالله بن عامر نه تنها به خاطر توانایی‌های لشکرکشی و نظامی، بلکه به خاطر بخشش، قابلیتهای فردی و کارهای عام‌المنفعه متعدد، مورد ستایش قرار گرفته است. در منابع از احداث مجرای آب در بصره و اباله، کشت و زرع در قریتین و نهاج و بهبود آب رسانی به زائرین در عرفه توسط وی سخن گفته شده است.

عبداللّه بن عامر فردی دلیر و سخاوتمند بود و به امور عمرانی و رفاه عمومی علاقه داشت. وی در بصره بسیاری از خانه‌ها را خریداری و تخریب کرد تا فضای شهری را برای عبور و مرور مردم و ایجاد راه‌های عمومی توسعه دهد. همچنین در منطقه عرفه، حوض‌ها و چشمه‌هایی ساخت و با جاری‌کردن آب، به تأمین آب زائران و مردم پرداخت. او سرانجام در سال ۵۹ هجری در بصره درگذشت.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «عبداللّه بن عامر بن کریز». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.

• Zetterstéen, K.V (1986). "ʿAbdallāh b. ʿĀmir". Encyclopaedia of Islam (به انگلیسی). Vol. ۱ (second ed.). Leiden: E. J. Brill. p. ۴۳. {{cite encyclopedia}}: Unknown parameter |عنوان جلد= ignored (help)