عوالم اربعه
عوالم اربعه به چهار مرتبه یا ساحت کلی از مراتب وجود در فلسفه اسلامی و حکمت اشراق اشاره دارد. در نظامهای فلسفی و عرفانی، جهان هستی متناسب با درجات تجرد و مادیت به عوالم متعددی تقسیم میشود که مشهورترین دستهبندی فلسفی آن شامل عالم عقول، عالم نفوس، عالم برزخ و عالم ماده است. در کنار این تقسیمبندی چهارگانه، برخی مکاتب عرفانی به تقسیمات پنجگانه قائل هستند.
دیدگاه فلسفه اشراق
در حکمت اشراقی، مراتب وجود بر پایه نور و ظلمت تبیین میشود. در این دیدگاه، عوالم اربعه به شرح زیر طبقهبندی شدهاند:[۱]
- عالم انوار قاهره، که همان عالم انوار مجرد عقلی و عاری از هرگونه تعلق مادی است.
- عالم انوار مدبره، که شامل انوار اسفهبدیه فلکی و انسانی میشود و تدبیر اجسام را بر عهده دارد.
- عالم برزخیات، که بر عالم حس و اجسام مادی اطلاق میشود.
- عالم صور معلقه ظلمانیه، که از آن با عناوینی چون عالم مثال، عالم خیال و عالم اشباح یاد شده و نزد قدما به عالم مقدار موسوم بوده است.
مقایسه با تقسیمبندی عرفانی
در اصطلاحات عرفان نظری، نظام پنجگانهای تحت عنوان عوالم خمسه مطرح است که تبیینکننده قوس نزول و مراتب تجلیات الهی است. این مراتب عبارتند از:[۲]
- عالم علم
- عالم عین
- عالم جبروت اعم از اعلی و اسفل، که به مثال مطلق و غیب مضاف نیز نامیده میشود
- عالم ملکوت، که ساحت ارواح است
- عالم خلق، که همان عالم ملک و ناسوت است.
عوالم عالیه
در برخی متون فلسفی، از اصطلاح عوالم عالیه برای اشاره به مراتب فوقانی هستی استفاده میشود. این عوالم دربرگیرنده مجردات طولی و عرضی، صور مجرده و مثل معلقه هستند که از حیث رتبه وجودی بر جهان ماده تقدم دارند.[۳]
پانویس
ارجاعات
منابع
- اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «عوالم اربعه». دایرهالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.