غیرت

‘’‘غیرت’‘’ حالتی درونی و اخلاقی به معنای عدم پذیرش دخالت و مشارکت دیگران در حریم و امور مورد علاقه و اختصاصی انسان است که در فرهنگ اسلامی بر ابعاد فردی، اجتماعی، ناموسی و دینی آن تأکید فراوان شده است. در آموزه‌های دینی، حفظ حریم‌ها نشانه ایمان، عفت و کرامت انسانی شمرده شده و از غیرت‌ورزی نابجا و بدگمانی بی‌مورد نهی گردیده است.

مفهوم‌شناسی

غیرت در منابع لغوی به معنای کراهت و نفرت طبع از مداخله یا مشارکت دیگری در امور محبوب و اختصاصی شخص تعریف شده است؛ به گونه‌ای که عدم وجود این حالت در مرد، به عنوان دگرگونی و انحراف قلب توصیف می‌شود. در این چارچوب، غیرت‌ورزی به مقتضای پاسداری از حریم احکام شرعی، ناموس و کرامت انسانی پیوند یافته و ریشه در ساختار اخلاقی انسان دارد.

جایگاه در قرآن و روایات

در متون اسلامی، وجود غیرت به خداوند نسبت داده شده و مبنای تشریع محرمات، تعیین حدود شرعی و نهی از رفتارهای ناشایست و تجسس در حریم دیگران دانسته شده است. بر اساس سخنان محمد، پیامبرانی چون ابراهیم به این صفت شناخته می‌شدند و پیامبر اسلام خود را دارای بالاترین درجه این خصلت معرفی می‌کرد. همچنین در روایات، نگاه عمدی به حریم و عورت دیگران به شدت نهی شده و نشانه نفاق دانسته شده است. در کلام علی بن ابی‌طالب، میزان غیرت مرد با بزرگواری، شرافت و عفت او سنجیده می‌شود. همچنین وی از بی‌تفاوتی برخی مردمان در قبال روابط نامناسب و اختلاط‌های اجتماعی در کوفه گلایه کرده و خواستار حفظ حیا و غیرت خانوادگی شده است. علی بن موسی‌الرضا نیز بی‌تفاوتی در برابر تعدی مهاجمان به حریم خانه و خانواده را نکوهش کرده و ایستادگی در برابر آنان را وظیفه‌ای دینی شمرده است. در روایتی دیگر، جعفر صادق نقل کرده است که در میان اسیران جنگی، فردی به دلیل دارا بودن پنج صفت اخلاقی از جمله غیرت نسبت به ناموس، سخاوت، راستگویی، شجاعت و خوش‌اخلاقی از مجازات رهایی یافت و پس از آن اسلام آورد و در یکی از نبردها کشته شد.

تمایز غیرت ممدوح و غیرت زن

در روایات اسلامی میان غیرت مرد و غیرت زن تفکیک شده است؛ به گونه‌ای که غیرت مرد به عنوان عامل صیانت از حریم خانواده و احکام الهی هم‌ردیف با ایمان تلقی شده، اما رشک و غیرت‌ورزی زن در زمینه ازدواج مجدد شوهر یا احکام مجاز شرعی، به سبب ایجاد تعارض با تشریع الهی، فراتر رفتن از حدود و تجاوز توصیف گردیده است. بر اساس نقل ام‌سلمه، وی هنگام خواستگاری پیامبر به دلیل حساسیت و رشک‌ورزی زنانه دچار تردید بود، اما پیامبر با دعا از خداوند خواست که این حالت را از وی بزداید.

غیرت نابجا

آموزه‌های اسلامی با وجود ستایش غیرت‌ورزی، از غیرت بی‌مورد و سوءظن افراطی نهی کرده‌اند. بر پایه سخنان علی بن ابی‌طالب، غیرت‌ورزی نابجا و شکاکیت بی‌دلیل موجب سوق دادن افراد پاکدامن به سوی انحراف و بیماری روحی می‌شود؛ از این رو حفظ تعادل و اکتفا به حدود احکام مشروع الهی برای پرهیز از سخت‌گیری‌های بی‌اساس ضروری شمرده شده است.

بازتاب در رویدادهای تاریخی

صفت غیرت در رویدادهای سیاسی و تاریخی صدر اسلام نیز به عنوان انگیزه دفاع از عدالت و مقابله با ستم مطرح بوده است. بر اساس گزارش حسن بصری، پس از کشته شدن حجر بن عدی و یارانش در دوران حکومت معاویه، یکی از فرماندهان تابعین در خراسان پس از خطبه‌ای پیرامون لزوم غیرت‌ورزی مسلمانان در برابر این رخداد، آرزوی مرگ کرد و پیش از غروب همان روز درگذشت.

پانویس

منابع

اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «غیرت». دایره‌المعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.