خورشید

خورشید ستارهٔ مرکزی منظومهٔ شمسی و مهم‌ترین منبع نور و گرما برای زمین است. این ستارهٔ کوتولهٔ زرد با قطر حدود ۱٫۴ میلیون کیلومتر، ۳۳۰ هزار برابر زمین جرم دارد و عمدتاً از هیدروژن و هلیوم تشکیل شده است. لایهٔ مرئی آن دمایی حدود ۶۰۰۰ درجه دارد و در مرکز آن دما به ده‌ها میلیون درجه می‌رسد. خورشید دارای حرکت‌های ظاهری و واقعی است و فعالیت‌های سطحی آن مانند لکه‌های خورشیدی بر زمین اثر می‌گذارد. از طریق طیف نور خورشید عناصر تشکیل‌دهندهٔ آن شناسایی می‌شود. در احکام فقهی، پدیده‌هایی مانند طلوع، زوال و غروب خورشید نقش مهمی در تعیین اوقات شرعی و مناسک دارند.

ویژگی‌ها

خورشید ستاره‌ای از نوع «کوتولهٔ زرد» و نزدیک‌ترین ستاره به زمین است که با جاذبهٔ خود سیارات و اجرام منظومهٔ شمسی را در مدارهایشان نگاه می‌دارد. با وجود بزرگی آن نسبت به سیارات، در مقایسه با بسیاری از ستارگان کهکشان ستاره‌ای متوسط به‌شمار می‌رود و در یکی از بازوهای مارپیچی کهکشان راه شیری نزدیک حاشیهٔ آن قرار دارد. برای ساکنان زمین، خورشید مهم‌ترین منبع نور، گرما، انرژی و بسیاری از فرایندهای زیستی و اقلیمی است. حرکت ظاهری روزانهٔ آن باعث ایجاد روشنایی روز، گرم شدن سطح زمین، تبخیر آب، شکل‌گیری بادها و بسیاری از پدیده‌های حیاتی دیگر می‌شود.

فاصلهٔ متوسط خورشید از زمین حدود ۱۴۹ میلیون کیلومتر است. قطر متوسط آن نزدیک به ۱٬۴۰۰٬۰۰۰ کیلومتر و حدود ۱۰۹ برابر قطر زمین است. حجم خورشید تقریباً ۱٬۳۰۰٬۰۰۰ برابر حجم زمین و جرم آن حدود ۳۳۰ هزار برابر جرم زمین برآورد می‌شود. با استفاده از این داده‌ها، چگالی متوسط خورشید بسیار کمتر از چگالی زمین است. گرانش سطحی خورشید حدود ۲۷ برابر گرانش زمین برآورد می‌شود؛ بنابراین جسمی که روی زمین ۵۰ کیلوگرم وزن دارد، روی خورشید وزنی نزدیک به ۱۳۵۰ کیلوگرم پیدا خواهد کرد.

خورشید دارای چند نوع حرکت است: حرکت ظاهری روزانهٔ آن نتیجهٔ چرخش زمین است و مسیر ظاهری سالانهٔ آن در آسمان باعث عبور خورشید از صورت‌های فلکی منطقةالبروج و شکل‌گیری پدیده‌هایی مانند اعتدال‌ها و انقلاب‌ها می‌شود. حرکت واقعی خورشید نیز شامل گردش آن به دور مرکز کهکشان با سرعتی نزدیک به ۲۲۰ کیلومتر بر ثانیه و نیز حرکت آن به سوی بخشی از آسمان در صورت فلکی جاثی است. خورشید جسمی جامد نیست و دورهٔ چرخش وضعی آن در مناطق مختلف متفاوت است؛ در استوای خورشید این دوره نزدیک به ۲۵ روز است.

دانسته‌های ما از خورشید عمدتاً از طریق نور آن و بررسی طیف خورشیدی به دست آمده است. طیف خورشید شامل خطوط تاریکی است که به خطوط فرنل‌هوفر مشهور است و نشان می‌دهد که عناصر شناخته‌شده‌ای چون هیدروژن، هلیوم، اکسیژن، آهن، نیکل و سیلیسیم در خورشید وجود دارند. حدود ۹۰ درصد اتم‌های خورشید را هیدروژن و نزدیک به ۱۰ درصد را هلیوم تشکیل داده است. لایهٔ مرئی خورشید، فوتوسفر، دمایی در حدود ۵۵۰۰ تا ۶۰۰۰ درجهٔ سانتی‌گراد دارد. با افزایش عمق، دما و چگالی به‌طور چشمگیری بالا می‌رود و در مرکز خورشید دما به ده‌ها میلیون درجه و چگالی به چندین برابر چگالی مواد جامد می‌رسد. با وجود این چگالی بالا، مادهٔ مرکز خورشید در حالت پلاسمایی بسیار داغ قرار دارد.

جوّ خورشید شامل لایه‌هایی مانند کروموسفر و تاج است. بسیاری از اطلاعات دربارهٔ این لایه‌ها از مشاهدهٔ خورشید در هنگام کسوف‌های کلی و نیز ابزارهایی مانند تاج‌نگار و طیف‌نگار خورشیدی به دست آمده است. تاج خورشید گستره‌ای بسیار داغ و کم‌چگال دارد که در زمان کسوف کامل قابل مشاهده است. فعالیت‌های خورشیدی مانند لکه‌های خورشیدی، زبانه‌ها و شراره‌ها از پدیده‌های مهم سطح آن به‌شمار می‌روند. این فعالیت‌ها بر زمین نیز اثر می‌گذارند و می‌توانند موجب اختلالات رادیویی، طوفان‌های مغناطیسی و پدیده‌هایی مانند شفق قطبی شوند. برخی پژوهشگران شدت این فعالیت‌ها را با چرخه‌های ۱۱ سالهٔ لکه‌های خورشیدی مرتبط می‌دانند.

خورشید علاوه بر نور و حرارت، امواج و ذرات دیگری نیز منتشر می‌کند، از جمله بخشی از پرتو فرابنفش که توسط لایهٔ اوزون در جوّ زمین جذب می‌شود. بدون این جذب طبیعی، این پرتوها برای انسان و موجودات زنده بسیار خطرناک بود. منبع انرژی خورشید فرایندهای همجوشی هسته‌ای در مرکز آن است که طی میلیاردها سال تقریباً میزان ثابتی از انرژی را تولید کرده است. در منابع قدیمی، گاه خورشید به عنوان جرم مرکزی منظومه و عامل اصلی حیات موجودات زنده توصیف شده است و حرکت‌های ظاهری آسمانی آن مبنای بسیاری از محاسبات نجومی و تقویمی بوده است.

در فقه اسلامی

خورشید در برخی احکام فقهی نقش تعیین‌کننده دارد:

• طلوع خورشید: پایان وقت نماز بامداد، پایان وقوف اختیاری مشعر، آغاز وقت نماز عیدین و برخی احکام مربوط به مناسک حج. برخی اعمال مانند جماع، خواب و عرضهٔ کالا برای فروش پیش از طلوع خورشید مکروه دانسته شده‌اند.
• زوال خورشید: آغاز وقت نماز ظهر و عصر، آغاز وقوف عرفه در روز نهم ذی‌حجه، پایان وقت تلبیهٔ حاجیان، و زمان مناسب آغاز احرام در روز ترویه. همچنین آخرین فرصت نیت روزه برای کسانی که نیت را فراموش کرده‌اند.
• غروب خورشید: پایان وقت نماز عصر، آغاز نماز مغرب و عشاء، زمان افطار روزه‌دار و پایان وقوف عرفات.
• کسوف خورشید: برای احکام مرتبط به مدخل «کسوف» رجوع می‌شود.
• کراهت رو به خورشید بودن: در هنگام جماع و برخی موارد مرتبط با تماس با آب، مکروه دانسته شده است.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «خورشید». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.