خواجه ربیع

ربیع بن خثیم عائذ بن عبدالله ابو زید الاسدی الثوری التمیمی الکوفی، مشهور به خواجه ربیع، از جمله عابدان، ادیبان، لغویان، مفسران، محدثان و افراد متعبد بوده است.

زندگی

ربیع بن خثیم عائذ بن عبدالله ابو زید الاسدی الثوری التمیمی الکوفی، مشهور به خواجه ربیع، از جمله عابدان، ادیبان، لغویان، مفسران، محدثان و افراد متعبد بوده است. وفات او را در سال ۶۳ هجری قمری ذکر کرده‌اند، اما تاریخ تولدش مشخص نیست. با توجه به اینکه او از مخضرمان بوده (یعنی دوران جاهلیت را درک کرده و در عصر اسلام نیز زیسته، ولی به مقام صحابی نرسیده است؛ چه اسلام را در زمان پیامبر پذیرفته باشد یا نه)، می‌توان گفت عمر او بیش از ۷۶ سال بوده است؛ زیرا در سال ۶۳ هجری قمری درگذشته و از بعثت تا هجرت ۱۳ سال فاصله بوده، و چون او پیش از بعثت به دنیا آمده، این نتیجه حاصل می‌شود.

در منابع رجالی دربارهٔ خواجه ربیع بحث‌های مفصلی مطرح شده که برخی در وثاقت و ایمان کامل او تردید کرده‌اند. در کتاب «تنقیح‌المقال» پاسخ‌های مستدل و متقنی به این شبهات داده شده که به دلیل تخصصی بودن، از ذکر آن‌ها صرف‌نظر می‌شود. نویسنده پس از پاسخ به این شبهات، در بازنگری کتابش می‌نویسد: «پس از نگارش مطالب فوق، به نکاتی دست یافتم که وثاقت ربیع را به‌طور دقیق تأیید می‌کند. از جمله اینکه شیخ بهایی گفته است: خواجه ربیع نزد علی بن ابی‌طالب جایگاه و تقرب ویژه‌ای داشت. زمانی که لشکر اسلام برای جهاد با کفار به خراسان آمد، ربیع همراه لشکریان بود و پس از آن در خراسان اقامت گزید و همان‌جا درگذشت.»

خانواده خواجه ربیع

دربارهٔ خانواده و فرزندان خواجه ربیع اطلاعات دقیقی در دست نیست. تنها چیزی که از او به‌جا مانده این است که کنیه‌اش «ابا یزید» بوده که ممکن است نشان‌دهنده وجود پسری به نام یزید باشد. در کتاب «حلیه‌الاولیاء» در سلسله سندی، نام «عبیدالله بن ربیع بن خثیم» ذکر شده است و همچنین گفته‌اند که هنگام وفات خواجه، دخترش بر بالین او گریه می‌کرد. اطلاعات بیشتری در این زمینه وجود ندارد.

در دیدگاه اسلامی

شیعه

میرزا عبدالله اصفهانی، شاگرد محمدباقر مجلسی، در ریاض العلماء آورده است که ربیع بن خثیم نزد عالمان شیعه در شمار موثّقان ستوده قرار ندارد، بلکه در موارد بسیاری مورد نکوهش واقع شده است. او از جمله به نقل سید مرتضی داعی حسنی، از عالمان برجسته شیعه، در کتاب نزهة الکرام استناد می‌کند که ربیع را در شمار کسانی دانسته است که با علی بن ابی‌طالب بیعت نکردند و از منظر او، ربیع در عداد «مذمومین» از میان زهاد هشت‌گانه قرار دارد.

نصر بن مزاحم، در کتاب صفین، گزارشی درباره موضع ربیع در قبال جنگ صفین نقل کرده است. بر اساس این گزارش، در زمانی که علی بن ابی‌طالب عازم صفین بود، گروهی – که ربیع بن خثیم نیز در میان آنان بود – نزد او آمدند و اظهار داشتند که هرچند به فضیلت او اذعان دارند، درباره جنگ با گروه مقابل، که آنان را مسلمان می‌دانند، دچار تردیدند و از او خواستند آنان را به جایی بفرستد که با نیروهای غیرمسلمان روبه‌رو شوند. علی بن ابی‌طالب نیز ربیع را به مرز ری فرستاد. این روایت نیز در شمار دلایلی ذکر شده که برخی عالمان شیعه بر اساس آن، نگاه انتقادی نسبت به ربیع دارند.

سنی

در مقابل، عالمان اهل سنت ربیع بن خثیم را بسیار ستوده‌اند و او را در شمار بزرگان زهّاد و صوفیه اهل سنت آورده‌اند. بسیاری از محدثان نامدار مانند بخاری، مسلم، ترمذی، نسائی و ابن‌ماجه از او حدیث نقل کرده‌اند و در سلسله اسناد روایی، او را از راویان موثوق شمرده‌اند.

مزار

قبر خواجه ربیع، بر پایه نقل برخی منابع متأخر، در شهر مشهد و در مجاورت حرم علی بن موسی الرضا شناخته شده است.

بنای آرامگاه خواجه ربیع در سال ۱۰۲۱ق، به دستور شاه‌عباس مرمت شد. در سال ۱۰۲۱ق، شاه‌عباس پیاده به مشهد مقدس مشرف شد و با ترغیب شیخ بهایی، ابنیه زیادی ساخت؛ از آن جمله همین مقبره بوده است.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «ربیع». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.