ابواسحاق صابی

ابواسحاق صابی، با نام کامل ابراهیم بن هلال بن ابراهیم بن زهرون حرانی (درگذشت ۳۸۴ق)، نویسنده، دبیر، شاعر و از برجسته‌ترین منشیان در دوره آل بویه بود. او در شمار نامدارترین اهل بلاغت و کتابت در سدهٔ چهارم هجری قرار داشت و به‌ویژه با نثر فنی و رسائل دیوانی خود شهرت یافت. صابی با آنکه در محیط سیاسی و فرهنگی خلافت عباسی و آل بویه جایگاه بلندی داشت، بر آیین خود باقی ماند.

زندگی

ابواسحاق ابراهیم بن هلال صابی (صابئی)، از خاندان صابئین حران بود. او از دانشمندان آل‌بویه بود که در زمان معزالدوله، متصدی دیوان رسائل شد و بعد از معزالدوله، در خدمت پسرش - عزالدوله - درآمد و در همین زمان نامه‌های تندی از طرف عزالدوله برای عضدالدوله فرستاد که باعث آزردگی و خشم او شد و پس از قتل عزالدوله، عضدالدوله می‌خواست وی را زیر دست و پای فیل‌ها بیفکند و چون جمعی شفاعت او را کردند، از قتل او گذشت، به شرط آنکه کتابی دربارهٔ آل‌بویه بنویسد و صابی کتاب التاجی را نوشت.‌ هنگامی که شرف‌الدوله با تصدی بیژن کوهی در بغداد رصدخانه ساخت، صابی در اجرای این مهم مداخله داشت. به گفته ثعالبی، خلفا و سلاطین و وزرا کوشش بسیار کردند که صابی اسلام آورد و حتی عزالدوله حاضر شد در صورت اسلام آوردن وزرات خود را به او دهد، اما وی حاضر به پذیرفتن اسلام نشد.

ابواسحاق صابی در سال ۳۴۹ق به ریاست دیوان رسائل رسید و به سبب مهارت در نویسندگی و انشا، در دستگاه خلافت و دربار آل بویه منزلت یافت. در منابع آمده است که خلفا، وزیران و پادشاهان بارها از او خواستند اسلام بیاورد و در برابر آن وعدهٔ مقام و وزارت به او دادند، اما او این درخواست‌ها را نپذیرفت. با وجود پایبندی به آیین خود، صابی با مسلمانان مناسباتی نیکو داشت و در معاشرت و خدمت به بزرگان به خوش‌رفتاری شناخته می‌شد. در برخی گزارش‌ها آمده است که ماه رمضان را روزه می‌گرفت و قرآن را از حفظ داشت. همچنین او را در آیین خویش متعصب، پارسا و پاکدامن وصف کرده‌اند.

جایگاه ادبی و سیاسی

صابی در روزگار عضدالدوله دیلمی دچار سختی و سقوط سیاسی شد. بنابر روایات، یکی از عوامل بدگمانی عضدالدوله به او، عبارتی بود که از جانب طائع در ستایش عزالدوله بختیار نوشته شده بود. پس از استیلای عضدالدوله بر بغداد، صابی مأمور شد تاریخی دربارهٔ خاندان دیلمی بنویسد و او نگارش کتاب تاجی را آغاز کرد. اما گزارش‌هایی که به عضدالدوله رسید، خشم او را برانگیخت و فرمان داد صابی را بکشند. با شفاعت نزدیکان دربار، این حکم اجرا نشد و او به زندان افتاد و اموالش مصادره شد.

او تا پایان حکومت عضدالدوله در زندان ماند و در سال ۳۷۱ق آزاد شد. در همان دوره، صاحب بن عباد از دوستداران او بود و میان این دو مکاتباتی جریان داشت. در منابع ادبی، ابواسحاق صابی در کنار ابن عمید و صاحب بن عباد از ارکان بلاغت و نویسندگی عصر خود شمرده شده است. ثعالبی نیز در مقایسهٔ او با صاحب بن عباد، صابی را نویسنده‌ای دانسته که غالباً مطابق خواست دیگران می‌نوشت، در حالی که صاحب آنچه را خود می‌خواست می‌نگاشت.

درگذشت

ابواسحاق صابی در دوازدهم شوال سال ۳۸۴ق، در هفتاد و یک سالگی، درگذشت. او را در شونیزیه به خاک سپردند. شریف رضی در سوگ او قصیده‌ای سرود. هنگامی که برخی این کار را نکوهش کردند، پاسخ داد که فضیلت او را ستوده است.

آثار

برای ابواسحاق صابی آثار متعددی در نظم و نثر ذکر کرده‌اند. از جملهٔ آن‌ها دیوان شعر، دیوان رسائل، مراسلات الشریف الرضی، اخبار اهله و ولد ابنه و دوله بنی بویه است که به تاجی شهرت دارد. بخشی از نامه‌ها و نوشته‌های او در منابع ادبی بعدی نقل شده و از نمونه‌های برجستهٔ نثر فنی عربی به‌شمار آمده است. آثار و شیوهٔ نگارش او در ادب فارسی نیز بازتاب یافت و شماری از شاعران فارسی‌زبان، از جمله فرخی سیستانی، سوزنی سمرقندی و کمال بخاری، از او و رسائلش یاد کرده‌اند.

در دیدگاه دیگران

قِفطی، صابی را ستوده و گفته است که او در بغداد به کسب علم و ادب پرداخته بود. در شعر و نثر بلیغ بود. در علوم ریاضی، بخصوص هندسه و هیئت، ید طولایی داشت. گفته شده که او در عین حال به نیکوترین وجهی با مسلمانان هماهنگی می‌کرد. تمام ماه رمضان روزه می‌گرفت. همه قرآن را حفظ بود و آیه‌های آن مرتب بر زبانش جاری بود. این امر از مجموعه رسائل او که منتخبی از آن با عنوان «المختار من رسائل صابی» موجود است و همچنین بهره‌هایی که از خطبه‌های علی بن ابی‌طالب گرفته به خوبی آشکار است.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «صابی». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.
• فقیهی، علی اصغر (۱۳۹۰). تاریخ آل بویه. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۴۵۹-۳۷۴-۱.