انتظار فرج

انتظار فرج از ارکان بنیادین مذهب تشیع است و در ابعاد مختلف علمی، فردی و اجتماعی قابل بررسی بوده و یکی از تاثیرگذارترین عناصر در حیات و جهت حرکت جامعه‌ی شیعیان است. معنای انتظار فرج با کمی اغماض چشم به راه بودن برای ظهور امام آخر شیعیان است که به اعتقاد آن‌ها نقطه‌ی عطفی در زندگی بشر خواهد بود.

معنای لغوی و اصطلاحی انتظار فرج

«انتظار»، در لغت به معنای چشمداشت و چشم به راه بودن است؛«فَرَج» به معنای «گشایش» است. در اصطلاح، به معنای چشم به راه بودن برای ظهور آخرین ذخیرة الهی و آماده شدن برای یاری ایشان در برپایی حکومت عدل و قسط در سراسر گیتی است.
به عبارتی دیگر، «کیفیتی روحی است که باعث به وجود آمدن حالت آمادگی (انسان ها) برای آنچه انتظار دارند، می شود و ضد آن، یأس و ناامیدی است. هر چه انتظار بیشتر باشد و هر چه شعله آن فروزان تر و پر فروغ تر باشد، تحرک و پویایی او و در نتیجه آمادگی نیز بیشتر خواهد بود»

انتظار فرج در فرهنگ شیعه

در یک بررسی کوتاه، روایاتی که سخن از انتظار گفته اند، به دو دسته کلی تقسیم می شود:

انتظار فرج به معنای عام

در این معنا، آموزه های دینی بر آن است تا افزون بر بیان فضیلت «گشایش عمومی» و امید به آینده، و سوق انسان ها به این عرصه، نومیدی را نیز مورد نکوهش قرار داده، از ورود جوامع بشری به آن جلوگیری کند. اهتمام آموزه های اسلامی در بیان معنای عام انتظار و امید، تا بدان حد بوده که از آن با بلندترین عنوان ها یاد نموده، ارزش های شگفت آوری برای آن ذکر کرده است. برخی از این عنوان ها بدین قرار است.

عبادت و بندگی

از آنجایی که یکی از اهداف خلقت در فرهنگ اسلامی بندگی و عبادت خداوند است،«ماخَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ»(ذاریات:آیه56)،پیامبر اسلام انتظار فرج را نوعی عبادت و بندگی می داند: اِنتِظارُ الفَرَجِ عِبَادَةٌ؛ انتظار فرج عبادت است.

برترین عبادت

پیامبر اسلام بعد از اینکه انتظار فرج را نوعی عبادت برشمرده است،آنرا برترین عبادت نیز می داند.او میگوید: اَفضَلُ العِبادَةِ اِنتِظارُ الفَرَجِ؛برترین عبادت انتظار فرج است.

برترین کارها

پیامبر اسلام در این باره بیان می دارد:اَفْضَلُ اَعْمالِ اُمَّتِی اِنتظارُ الفَرَجِ مِنَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ؛برترین کارهای امت من، انتظار فرج از جانب خداوند است.

فرج بودن خود فرج

در برخی روایات مربوط به انتظار فرج این گونه اشاره شده است که خود انتظار فرج، نوعی فرج و گشایش است.در این باره علی بن حسین می گوید:اِنتِظارُ الفَرَجِ مِنْ اَعظَمِ الفَرَجِ؛انتظار گشایش، خود از بزرگ ترین گشایش ها است.

برترین جهاد

درباره اهمیّت انتظار فرج روایاتی وجود دارد که پر اهمیت بوده و آن، این که انتظار را نه فقط «جهاد» که «برترین جهاد» دانسته است. از این نوع روایات نیز به خوبی استفاده می شود انتظار، از نوع عمل است.محمد بن عبدالله برترین جهاد بودن انتظار فرج را این گونه معرفی کرده است:اَفْضَلُ جِهادِ اُمَّتی اِنْتِظارُ الفَرَجِ؛برترین جهاد امت من انتظار گشایش است.

انتظار فرج به معنای خاص

در این معنا، انتظار به معنای چشم به راه بودن آینده ای با تمام ویژگی های یک جامعه، مورد رضایت خداوندی است که یگانه مصداق آن دوران حاکمیت آخرین ذخیرة الهی است. برخی از روایات امام شیعه در تایید این معنا وجود دارد که یکی از آنها روایت جعفر بن محمد امام ششم شیعیان است که میگوید: عَلَیْکُمْ بِالتَّسْلیمِ وَالرَّدِّ اِلینا وَاِنْتظارِ اَمْرِنا وَامْرِکُمْ وَفَرَجِنا وَفَرَجِکُم؛بر شما باد به تسلیم و رد امور به ما و انتظار امر ما و امر خودتان و فرج ما و فرج خودتان.

انواع انتظار فرج

انتظار فرج صرفاً یک امید منفعلانه نیست، بلکه وظیفه‌ای دینی و فعالانه محسوب می‌گردد. بر اساس آموزه‌های اسلامی شیعه، منتظران واقعی موظفند در دوران غیبت، با تهذیب نفس، تقویت ایمان، کسب دانش، عمل به تکالیف شرعی و تلاش برای گسترش عدالت و اصلاح خود و جامعه، زمینه‌ساز ظهور آن منجی موعود باشند. این انتظار سازنده، به زندگی فردی و اجتماعی مؤمنان جهت می‌دهد، در برابر ناملایمات و ظلم‌ها به آنان صبر و استقامت می‌بخشد و آنان را به تلاش برای ساختن جامعه‌ای نیکوتر ترغیب می‌کند. به‌گونه‌ای که در روایات، افضل اعمال شمرده شده است. برخلاف روشنی و قطعیت معنای صحیح انتظار، تفاسیر و برداشت های مختلفی از آن ارائه شده است. بخش عمده این برداشت ها، مربوط به فهم اندیشوران و دانشمندان و بخش دیگر، مربوط به برداشت برخی شیعیان از مسأله انتظار است. دو برداشت اصلی و عمده، در این زمینه، عبارت است از:

انتظار سازنده

انتظار سازنده، تحرک بخش و تعهد آور، همان انتظاری است که در روایات، آن را «با فضیلت ترین عبادت» و «برترین جهاد امت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم » دانسته اند.
آقای محمد رضا مظفر در کتاب عقائد الامامیه در گفتاری جامع، انتظار را این گونه تفسیر کرده است که: «معنای انتظار ظهور مصلح حقیقی و نجات بخش الهی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف این نیست که مسلمانان در وظایف دینی خود دست روی دست گذاشته و در آنچه بر آن ها واجب است، مانند یاری حقّ، زنده کردن قوانین و دستورهای دینی، جهاد و امر به معروف و نهی از منکر فروگذاری کنند و به این امید که قائم آل محمد عجل الله تعالی فرجه الشریف بیاید و کارها را درست کند، از آن ها دست بردارند. هر مسلمان، موظف است خود را به انجام دستورهای اسلام مکلف بداند؛ برای شناسایی دین از راه صحیح، از هیچ کوششی فروگذاری نکند و به توانایی خود از امر به معروف و نهی از منکر دست نکشد؛ همچنان که پیامبر اسلام میگوید: «کُلُّکُمْ رَاعٍ وَ کُلُّکُمْ مسؤول عَنْ رَعِیَّتِهِ»؛«همه شما رهبر یک دیگر و در راه اصلاح هم مسؤول هستید». بر این اساس، یک مسلمان نمی تواند به دلیل انتظار به ظهور مهدی، از وظایف مسلّم و قطعی خود دست بکشد یا کوتاه بیاید؛ چه، انتظار به ظهور، نه اسقاط تکلیف می کند و نه مجوز تأخیر انداختن عمل را می دهد.

انتظار ویرانگر

نوع دیگری از انتظار وجود دارد که فلج کننده و باز دارنده است ،این نوع نگرش به انتظار در واقع نوعی «اباحی گری» است، همواره مورد مذمت و سرزنش بزرگان اسلام قرار گرفته است و این بزرگان پیروان مکتب امامان شیعه را از آن پرهیز داده اند.

مرتضی مطهری در این باره می نویسد:این نوع انتظار حاصل برداشتِ قشری مردم از مهدویّت و قیام و انقلاب مهدی است که صرفاً ماهیت انفجاری دارد؛ فقط و فقط از گسترش و اشاعه و رواج ستم ها، تبعیض ها، اختناق ها، حق کشی ها و تباهی ها ناشی می شود. در این نوع به جای اینکه انتظار فرج تبدیل به اصلاح گر شود به نوعی به یک اباحی گری منتهی می شود که هر گناه، فساد، ستم، تبعیض، حق کشی و هر پلیدی _ به حکم این که مقدمه صلاح کلی است و انفجار را قریب الوقوع می کند _ روا است؛ زیرا [هدف وسیله های نامشروع را مشروع می کند]؛ پس بهترین کمک به تسریع در ظهور و بهترین شکل انتظار، ترویج و اشاعه فساد است.
روح الله خمینی در بیاناتی به شدت این گروه را مذمت کرده و برداشت غلط از انتظار را نقد و بررسی میکند.

مولفه های شکل گیری انتظار فرج

بنابر تحقیقات شکل گرفته سه مولفه در شکل گیری انتظار فرج تاثیر دارد :الف.قانع نبودن از وضع موجود،ب.امید و توقع دستیابی به وضع مطلوب،ج.حرکت و تلاش برای گذر از وضع موجود و قرار گرفتن در وضع مطلوب.

آثار فردی و اجتماعی انتظار فرج

اگر کسی به تمام شرایط انتظار، پایبند بود و بایسته های مورد نظر را انجام داد، آثار فردی و اجتماعی برای او در پی خواهد داشت که برخی چنین است:

گسترش امیدهای واقعی

از روایات امامان شیعه استفاده می شود که انتظار فرج، سبب گسترش امید حقیقی می شود. این مساله، نه فقط بر پیروان این اندیشه روشن است که بر بیگانگان نیز محرز است.

منابع

کافی، غیبت نعمانی، کمال الدین، آثار شهید مرتضی مطهری