انتقام

انتقام در اسلام تنها در موارد خاص و به اندازه جنایت وارده مجاز است، اما قرآن و روایات اسلامی تأکید بیشتری بر عفو و گذشت دارند. پیامبر اسلام نیز الگوی گذشت در مواجهه با آسیب‌ها و اهانت‌ها بوده‌اند و صبر را بر انتقام ترجیح داده‌اند.

معنای لغوی

انتقام به معنای کینه‌کشی و تلافی کردن است.

در آیات و روایات اسلامی

در آیات و روایات اسلامی، به جواز مقابله‌به‌مثل در شرایط خاص اشاره شده است. از جمله در آیه ۱۹۴ سوره بقره آمده است: «هر که به شما تجاوز کند، شما نیز همانند آن بر او تجاوز کنید». همچنین در آیه ۱۲۶ سوره نحل بیان شده است: «چون خواستید کسی را که به شما ستم نموده کیفر دهید، به همان اندازه که به شما رسیده او را کیفر کنید و اگر شکیبایی کنید، برای شما بهتر است». آیه ۴۰ سوره شوری نیز می‌گوید: «کیفر بدی، بدی همانند آن است».

در روایات آمده است که محمد هرگز درصدد انتقام شخصی برنیامد، مگر زمانی که یکی از قوانین الهی مورد اهانت قرار می‌گرفت. از او نقل شده است: «سزاوارترین فرد به گذشت از انتقام کسی است که توانایی عقوبت داشته باشد.» همچنین نقل است: «هرکس خشم خود را فروخورد در حالی که توانایی انتقام گرفتن دارد، خداوند در قیامت قلب او را از شادی و سرور آکنده خواهد کرد.». روایتی از پیامبر اسلام دربارهٔ جنگ احد بیان می‌کند که محمد با دیدن بدن مثله‌شده حمزه به‌شدت متأثر شدند و قصد انتقام داشتند. اما با نزول آیه‌ای (آیه ۱۲۶ سوره نحل) که به شکیبایی و گذشت توصیه می‌کرد، تصمیم به صبر گرفتند.

در فقه اسلامی

برخی مفسران و فقها از این آیات استفاده کرده‌اند که مقابله‌به‌مثل در تمام موارد، حتی در زدن و ناسزا گفتن، جایز است. اما بیشتر فقها و محققان معتقدند انتقام تنها در مواردی که شریعت به‌خصوص تجویز کرده، مانند قتل و جرح که در قالب قصاص است، مجاز می‌باشد. شریعت اسلام هرچند حق انتقام را در موارد خاص برای جلوگیری از جرایم و جنایات به رسمیت شناخته، اما در آیات متعددی عفو و گذشت را تشویق کرده است. از جمله در قرآن و در آیه ۲۲ سوره نور آمده است: «گذشت کنید و از خطای دیگران چشم‌پوشی نمایید. آیا دوست ندارید که خداوند نیز شما را ببخشد؟». همچنین در آیه ۱۳۴ سوره آل‌عمران گفته شده: «کسانی که خشم خود را فرومی‌خورند و از مردم گذشت می‌کنند، مورد محبت خداوند هستند».

در کلام دیگران

افلاطون نیز در توصیف انتقام گفته است: «بهترین انتقام از دشمن این است که فضیلت و امتیازاتی را به فضایل و امتیازات خود بیفزایید.»

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «انتقام». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.