تاریخ ابوالخیر خانی
تاریخ ابوالخیر خانی کتابی تاریخی به زبان فارسی، نوشته مسعود بن عثمان کوهستانی، مورخ سده شانزدهم میلادی/دهم قمری است. این اثر در فاصلهٔ حدود ۱۵۴۰ تا ۱۵۵۱ میلادی (حدود ۹۴۶ تا ۹۵۱ق)، در دوره خانات بخارا، تألیف شد و از منابع تاریخ‌نگاری درباره دودمان‌های حاکم بر ایران و آسیای مرکزی و به‌ویژه ازبکان به شمار می‌رود.[۱]
محتوا
کتاب با روایت آفرینش جهان و سرگذشت پیامبران پیش از اسلام آغاز می‌شود. سپس به نسب پیامبر اسلام، زندگی او، خلفای نخستین و امامان دوازده‌گانه می‌پردازد. بخش‌های بعدی تاریخ فرمانروایان ایران را از کیومرث، نخستین پادشاه پیشدادی در روایت‌های اسطوره‌ای، تا یزدگرد سوم، واپسین پادشاه ساسانی، دربرمی‌گیرد. در ادامه، نویسنده به تاریخ صفاریان، سامانیان، غزنویان، سلجوقیان و مغولان می‌پردازد و کتاب را با شرح زندگی و فرمانروایی ابوالخیرخان (۱۴۱۲ تا ۱۴۶۸) پایه‌گذار حکومت ازبکان شیبانی به پایان می‌رساند. از این نظر، اثر را می‌توان نوعی تاریخ عمومی دانست که تاریخ دودمان‌های گوناگون را در روایتی پیوسته گرد آورده است.
نویسنده
اطلاعات چندانی دربارهٔ زندگی و فعالیت‌های علمی نویسنده تاریخ ابوالخیر خانی در دست نیست و او در متن کتاب منابع مورد استفاده‌اش را به‌طور منظم معرفی نکرده است. این کتاب تاکنون به‌صورت کامل منتشر نشده و دسترسی پژوهشگران به آن عمدتاً از طریق نسخه‌های خطی و بازنویسی‌ها و بررسی‌های پژوهشی امکان‌پذیر بوده است.
نسخه‌های خطی و منابع
تاریخ ابوالخیرخانی دارای نسخه‌های خطی شناخته‌شده است. یکی از نسخه‌های آن در کتابخانهٔ بریتانیا با شمارهٔ ثبت Add. 26188 نگهداری می‌شود. همچنین بخش‌هایی از نسخه‌ای با شمارهٔ ۹۹۸۹ در مؤسسهٔ شرق‌شناسی آکادمی علوم ازبکستان در تاشکند، در قالب میکروفیلم، ثبت شده است. نسخهٔ تاشکند به سال ۱۵۴۳ میلادی و شهر سمرقند نسبت داده شده است.[۱]
منابع
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ Quinn, Sholeh A. (2020). Persian Historiography Across Empires: The Ottomans, Safavids, and Mughals. Cambridge University Press. ISBN 978-1108842211.