غزنویان

غزنویان سلسله‌ای ترک‌تبار بودند که پس از فروپاشی دولت سامانیان از سال ۳۵۱ تا ۵۸۲ هجری قمری بر بخش‌های وسیعی از ایران، ماوراءالنهر و شبه‌قاره هند حکومت کردند. تاریخ این حکومت به دو دوره اصلی تقسیم می‌شود؛ دوره نخست با کشورگشایی‌های گسترده در عصر محمود غزنوی و سپس شکست در نبرد دندانقان شناخته می‌شود، و دوره دوم با محدود شدن قلمرو به مناطق شرقی و شبه‌قاره هند و تمرکز بر توسعه ادبیات فارسی تداوم یافت تا سرانجام به دست غوریان منقرض شد.

دوره نخست غزنویان

در اواخر عهد سامانیان به دلیل نفوذ غلامان ترک، اختلافات داخلی امرا و وزرا و حملات آل بویه به خراسان، تسلط حکومت مرکزی تضعیف شد. در حدود سال ۳۵۱ هجری قمری، الپ‌تگین از سپهسالاران سامانی پس از اختلاف با منصور بن نوح سامانی همراه نیروهای خود به غزنه رفت و حکومتی محلی برپا کرد. پس از او جانشینانش اقتدار چندانی نداشتند تا آنکه در سال ۳۶۶ هجری قمری سبکتگین به قدرت رسید. او متصرفات خود را در سند و خراسان گسترش داد اما همچنان در ظاهر از سامانیان اطاعت می‌کرد.

پادشاهی محمود غزنوی

با درگذشت سبکتگین در سال ۳۸۷ هجری قمری، فرزندش محمود غزنوی برادرش اسماعیل را کنار زد و به قدرت رسید. او در سال ۳۸۹ هجری قمری رسماً از تبعیت سامانیان خارج شد و با انقراض دولت سامانی به دست قراخانیان، خراسان و خوارزم را به تصرف درآورد. محمود متصرفات خود را از ری و اصفهان تا گجرات هند توسعه داد. او نخستین حاکمی بود که عنوان سلطان یافت. دربار وی مرکز تجمع شاعرانی همچون فردوسی، عنصری و فرخی سیستانی بود.

پایان دوره نخست و نبرد دندانقان

پس از درگذشت محمود در سال ۴۲۱ هجری قمری، فرزندش مسعود غزنوی پس از کنار زدن برادرش محمد به سلطنت رسید. دوران حکومت وی با قدرت‌گیری سلجوقیان مصادف شد. سرانجام در سال ۴۳۱ هجری قمری، ارتش غزنوی در نبرد دندانقان از سلجوقیان شکست خورد و مناطقی چون خراسان، خوارزم، ری و اصفهان از سلطه غزنویان خارج شد. مسعود هنگام فرار به سوی هند، در سال ۴۳۲ هجری قمری به دست سپاهیان شورشی در رباط ماریکله اسیر شد و در قلعه کسری به قتل رسید.

دوره دوم غزنویان

دوره دوم با به قدرت رسیدن مودود بن مسعود در سال ۴۳۲ هجری قمری و سرکوب شورشیان آغاز شد و حدود یکصد و پنجاه سال ادامه یافت. در این دوره قلمرو غزنویان به سیستان، مناطقی از افغانستان و ولایت سند محدود شد. در دوره ابراهیم بن مسعود پیمان صلحی با ملک‌شاه سلجوقی منعقد شد که به درگیری‌های دو سلسله پایان داد. با قدرت گرفتن غوریان، شهر غزنه در دوران حکومت خسروشاه از دست غزنویان خارج شد و پایتخت آنان به لاهور منتقل گردید. سرانجام در سال ۵۸۲ یا ۵۸۳ هجری قمری، غیاث‌الدین غوری لاهور را فتح کرد و با حبس و قتل خسرو ملک و دیگر شاهزادگان، به حکومت غزنویان پایان داد. این دوره به سبب رواج و گسترش زبان و ادبیات فارسی در شبه‌قاره هند و حضور شاعرانی چون مسعود سعد سلمان، سنایی و ابوالفرج رونی اهمیت دارد.

فهرست فرمانروایان غزنوی

حاکمان و پادشاهان غزنوی به ترتیب حکومت عبارتند از:

• الپ‌تگین (۳۵۱ ق)
• ابواسحاق ابراهیم بن الپ‌تگین (۳۵۲ ق)
• بلکاتکین (۳۵۵ ق)
• پیری (۳۶۲ ق)
• ناصرالدوله سبکتگین (۳۶۷ ق)
• اسماعیل بن سبکتگین (۳۸۷ ق)
• یمین‌الدوله ابوالقاسم محمود بن سبکتگین (۳۸۹ ق)
• جلال‌الدوله محمد بن محمود (دوره نخست: ۴۲۱ ق)
• ناصرالدین‌الله مسعود بن محمود (۴۲۱ ق)
• محمد بن محمود (دوره دوم: ۴۳۲ ق)
• شهاب‌الدوله ابوسعد مودود بن مسعود (۴۳۲ ق)
• مسعود بن مودود (۴۴۰ ق)
• بهاءالدوله ابوالحسن علی بن مسعود (۴۴۰ ق)
• عزالدوله عبدالرشید بن محمود (۴۴۱ ق)
• طغرل غاصب (۴۴۴ ق)
• جمال‌الدوله فرخزاد بن مسعود (۴۴۴ ق)
• ظهیرالدوله ابراهیم بن مسعود (۴۵۱ ق)
• علاءالدوله ابوسعد مسعود بن ابراهیم (۴۹۲ ق)
• کمال‌الدوله شیرزاد بن مسعود (۵۰۹ ق)
• سلطان‌الدوله ارسلان‌شاه بن مسعود (۵۰۹ ق)
• یمین‌الدوله بهرام‌شاه بن مسعود (۵۱۲ ق)
• معزالدوله خسروشاه بن بهرام‌شاه (۵۴۷ ق)
• تاج‌الدوله خسرو ملک بن خسروشاه (۵۵۵ تا ۵۸۲ ق).

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «غزنویان». دایره‌المعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.