پرش به محتوا

جنبش مشروطه‌خواهی در افغانستان

از اسلامیکال

جنبش مشروطه‌خواهی در افغانستان به مجموعه‌ای از فعالیت‌ها و تلاش‌های فکری و سیاسی در قرن بیستم (۱۹۰۱ ـ ۱۹۷۳)(۱۲۸۰ تا ۱۳۵۲) گفته می‌شود که با هدف اصلاح ساختار حکومت، محدود کردن قدرت مطلقه سلطنت، استقرار قانون و مشارکت مردم در اداره افغانستان شکل گرفت. این جنبش در دوره سلطنت امیر حبیب‌الله خان (۱۹۰۱–۱۹۱۹)(۱۲۸۰ تا ۱۲۹۸) پدیدار شد و از تحولات فکری و سیاسی جهان اسلام، به‌ویژه جنبش‌های اصلاح‌طلبانه یا مشروطه‌خواهانه در هند بریتانیا، امپراتوری عثمانی و ایران قاجاری، تأثیر پذیرفت.[۱]

مشروطه‌خواهان افغانستان، که در برخی منابع تاریخی به دو گروه یا دوره نخست و دوم تقسیم شده، از میان روشن‌فکران، تحصیل‌کردگان، معلمان و برخی رجال سیاسی و مذهبی برخاسته بودند. آنان خواهان اصلاح نظام سیاسی، محدود شدن اختیارات شاه، تدوین قانون اساسی و گسترش آموزش و آگاهی عمومی بودند. فعالیت‌های گروه نخست در سال ۱۹۰۹ (۱۲۸۸) با سرکوب حکومت و بازداشت و اعدام شماری از اعضای آن پایان یافت. جریان دوم در سال‌های بعد، در فضای فکری و مطبوعاتی شکل‌گرفته پیرامون اصلاح‌طلبان و نشریه سراج‌الاخبار به فعالیت خود ادامه داد.[۲]

جنبش مشروطه‌خواهی در تحولات سیاسی و فکری افغانستانِ دهه‌های بعد نیز تأثیرگذار بود. اندیشه‌های قانون‌خواهی، اصلاح حکومت و استقلال سیاسی که در میان مشروطه‌خواهان مطرح شده بود، در فضای اصلاحات دوره امان‌الله خان (۱۲۹۹ تا ۱۳۰۸)(۱۹۱۹ تا ۱۹۲۹) و تدوین نخستین قانون اساسی افغانستان در سال ۱۳۰۲ (۱۹۲۳) بازتاب یافت، و گامی در جهت تحدید قدرت سلطنت و تنظیم روابط میان حکومت و جامعه به‌شمار می‌رفت. با سقوط سلطنت امان‌الله خان در سال ۱۹۲۹، این تجربه قانون‌گرایی متوقف شد و افغانستان برای چند دهه از داشتن قانون اساسی محروم ماند.[۳]

مشروطه‌خواهی در دوره محمدظاهرشاه (۱۳۱۲ تا ۱۳۵۲)، به‌ویژه با تصویب قانون اساسی ۱۳۴۳ خورشیدی (۱۹۶۴ میلادی)، بار دیگر فرصت تحقق نهادی یافت. این قانون اساسی، افغانستان را در چارچوب سلطنت مشروطه قرار داد و زمینه شکل‌گیری نظام پارلمانی، برگزاری انتخابات، گسترش آزادی مطبوعات و فعالیت احزاب سیاسی را فراهم کرد. این دوره که در تاریخ سیاسی افغانستان به «دهه دموکراسی» نیز شهرت یافته است، مهم‌ترین تجربه نهادینه‌شدن سلطنت مشروطه در این کشور به‌شمار می‌رود. با کودتای ۲۶ سرطان ۱۳۵۲ (۱۷ جولای ۱۹۷۳ میلادی) به رهبری محمدداوودخان، سلطنت محمدظاهرشاه سرنگون و نظام جمهوری اعلام شد. در نتیجه، نظام سلطنت مشروطه و نظم سیاسی مبتنی بر قانون اساسی ۱۳۴۳ پایان یافت.

منابع

  1. ↑ https://www.iranicaonline.org/articles/constitutional-history-of-afghanistan/
  2. ↑ https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09596410.2014.881008
  3. ↑ Omar Sadr, “A Long Walk to Constitutionalism and Republic,” in The Republic and Its Enemies: The Status of the Republic in Afghanistan, Afghan Institute for Strategic Studies, 2021, pp. 45–62.