حجاج بن یوسف بن مطر

حجاج بن یوسف بن مطر کوفی از مترجمان برجسته اوایل خلافت عباسی بود که آثار فلسفی، ریاضی و طبی را از یونانی و سریانی به عربی ترجمه کرد. از مهم‌ترین ترجمه‌های او کتاب اصول هندسه اقلیدس و المجسطی بطلمیوس است و در نهضت انتقال علوم از روم به جهان اسلام نقش داشت.

زندگی

حجاج بن یوسف بن مطر کوفی از مترجمان نامدار سده‌های نخستین عباسی بود و در انتقال علوم یونانی و سریانی به زبان عربی سهمی مهم داشت. بیشتر ترجمه‌های او در حوزه حکمت، ریاضیات و طب بود و نامش در منابع تراجم و فهارس آمده است. از زندگی او اطلاع چندانی در دست نیست اما منبع او را جزء مترجمان و ریاضی‌دانان سده دوم و سوم گزارش کرده‌اند. سزگین زادروز حجاج را ۱۲۰ قمری تحلیل کرده است.

بر پایه گزارش‌ها، مأمون عباسی او را در شمار کسانی قرار داد که برای انتخاب و انتقال کتاب‌های حکمت از سرزمین روم اعزام شدند. گفته‌اند مأمون پس از مکاتبه با پادشاه روم و کسب اجازه، گروهی از جمله حجاج بن یوسف بن مطر را برای دستیابی به علوم کهن به آن دیار فرستاد. به گفته یعقوبی در سال ۱۴۵ قمری، طراحی و ساخت بخش‌هایی از بغداد، برعهده وی بوده است. از همین رو وی را با القاب حاسب و مهندس ذکر کرده‌اند.

آثار

از مهم‌ترین آثار حجاج بن یوسف بن مطهر، دو ترجمه از کتاب «اصول هندسه» اقلیدس است که یکی به «ترجمه هارونی» و دیگری به «ترجمه مأمونی» شهرت یافت. ترجمه دوم مورد اعتمادتر دانسته شده و بعدها ثابت بن قرّه آن را اصلاح کرد. همچنین ترجمه کتاب «المجسطی» بطلمیوس و تعریب برخی آثار منسوب به ارسطاطالیس، از جمله «المرآة»، به او نسبت داده شده است. به گزارش دانشنامه جهان اسلام، معلوم نیست که حجاج اصول را مستقیماً از یونانی به عربی برگردانده یا از یک ترجمه سریانی استفاده کرده است. در این‌باره فرضیه‌های گوناگونی وجود دارد. در سده‌های بعد، اصول اقلیدس از عربی و یونانی به لاتینی ترجمه شد. ظاهراً هرمان و ادلارد در ترجمه‌های لاتینی خود از اصول، متأثر از ترجمه حجاج بودند، در حالی‌که گراردوس کرمونایی از ترجمه اسحاق برای ترجمه اصول بهره گرفته بود. گفته شده که حجاج در ۲۱۲ قمری مجسطی بطلمیوس را از رومی (یا سریانی) به عربی ترجمه کرد. این ترجمه، برخلاف ترجمه‌های وی از اصول، رواج فراوان یافت و بارها استنساخ شد. گرچه پیش از این نیز دو ترجمه از مجسطی با حمایت مالی یحیی بن خالد برمکی صورت گرفته بود و ترجمه دوم را ابوحسّان و سلم در بیت‌الحکمه بازبینی کرده بودند. در فلسفه، حجاج کتاب المرآة منسوب به ارسطو را ترجمه کرده است.

پانویس

منابع

• جبار، احمد (۱۳۷۵). را%20120%20تعیین%20کرده%20است. «حجاج بن یوسف بن مطر». دانشنامه جهان اسلام. به کوشش حداد عادل، غلامعلی، پور جوادی، نصرالله، میرسلیم، مصطفی، و طاهری عراقی، احمد. تهران: بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «حجاج بن یوسف بن مطر». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.