حد شرعی

حدّ شرعی مجازات بدنی معیّن و مقدّر در شریعت اسلام است که به سبب ارتکاب برخی جرائم اجرا می‌شود و حقّ خداوند به‌شمار می‌آید. مقدار آن از سوی شارع تعیین شده و بر خلاف تعزیر، به نظر حاکم واگذار نشده است.

معنای اصطلاحی

حدّ شرعی مجازاتی بدنی است که شارع اسلام مقدار آن را تعیین کرده وبه عنوان «عقوبة مقدّرة وجبت حقّاً لله تعالی» شناخته می‌شود. واژه «حد» در اصل به معنای منع است و از آن رو این مجازات را حد نامیده‌اند که موجب بازدارندگی از تکرار جرم می‌شود. در مقابل، «تعزیر» نیز نوعی مجازات بدنی است، اما مقدار آن به نظر حاکم واگذار شده است. محقق حلی می‌گوید: «کلّ ما له عقوبة مقدّرة یسمّی حدّاً، و ما لیس کذلک یسمّی تعزیراً».

در فقه

فقه شیعی

به باور شیعیان امامیه، اجرای حدود در عصر حضور امام، بر عهده امام معصوم و در عصر غیبت بر عهده فقیه جامع‌الشرایط است و به ادله اربعه واجب دانسته شده است. از کتاب، آیاتی چون: «الزانیة و الزانی فاجلدوا کل واحد منهما مائة جلدة» (نور: ۲)، «و السارق و السارقة فاقطعوا أیدیهما» (مائده: ۳۸)، «و الذین یرمون المحصنات… فاجلدوهم ثمانین جلدة» (نور: ۴) و «إنما جزاء الذین یحاربون الله و رسوله…» (مائده: ۳۳) دلالت بر وجوب دارند. در سنت نیز روایات متواتر از شیعه و سنی نقل شده است. از نظر عقلی نیز برای حفظ امنیت و جلوگیری از فساد و تجاوز به حقوق فردی و اجتماعی، وجود چنین قوانین بازدارنده‌ای ضروری دانسته شده است.

در منابع اسلامی

در روایات، بر اهمیت اجرای عادلانه حدود تأکید شده است. از محمد، پیامبر اسلام نقل شده است که برپایی یک حدّ الهی بر زمین، برکاتی بیش از نزول باران‌های فراوان دارد. همچنین آمده است که حدّ شرعی کفاره گناه در دنیا است و پس از اجرای آن، مجازات اخروی برداشته می‌شود. در عین حال، دستور داده شده است که در صورت وجود شبهه، از اجرای حد خودداری شود و تا حد امکان راهی برای دفع آن جست‌وجو گردد.

از علی بن ابی‌طالب نقل شده است که در اجرای حدود نباید میان شریف و ضعیف تفاوت گذاشت و تبعیض در اجرای قانون موجب تباهی امت‌هاست. همچنین تأکید شده که اجرای حدود باید با رعایت شرایط زمانی و مکانی و بدون افراط انجام گیرد، چنان‌که در روایتی آمده است در سرمای شدید یا گرمای سوزان، زمان اجرای تازیانه باید به گونه‌ای انتخاب شود که از شدت آسیب کاسته شود.

در برخی روایات، ترتیب اجرای حدود در صورت اجتماع چند جرم بیان شده و نیز آمده است که تکرار برخی جرائم پس از اجرای حد، در مرتبه سوم یا چهارم ممکن است به قتل بینجامد. همچنین مواردی ذکر شده که به سبب اضطرار یا جهل به حکم، حد از متهم برداشته شده است. از جمله در قضیه‌ای که زنی به سبب اضطرار تن به عمل حرام داده بود، علی بن ابی‌طالب با استناد به آیه «فمن اضطر غیر باغ ولا عاد فلا إثم علیه» حد را جاری ندانست. این روایات نشان می‌دهد که اجرای حد، علاوه بر نصوص شرعی، نیازمند دقت در شرایط و احراز کامل موضوع است.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «حد شرعی». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.