حلف‌الفضول

حلف‌الفضول پیمانی در مکه برای دفاع از ستمدیدگان و مقابله با ظلم بود. نخستین شکل آن در دوره قبایل جرهم و قطورا پدید آمد و بعدها در عصر قریش با مشارکت چند قبیله مکی در خانه عبدالله بن جدعان تجدید شد. پیامبر اسلام پیش از بعثت در این پیمان حضور داشت و از آن به نیکی یاد کرده است. در برخی گزارش‌های تاریخی نیز به الهام گرفتن از این پیمان در دوره‌های بعد اشاره شده است.

معنای اصطلاحی

پیمان حلف الفضول یکی از پیمان‌های مهم و شرافتمندانه در تاریخ عربستان است که در شهر مکه و پس از اندک زمانی که از حلف مطیبین گذشته بود انعقاد یافته است. به دلیل برتری آن بر پیمان‌های دیگرآن را فضول (از ریشه فضل) نامیدند.

مفاد پیمان

این پیمان در مکه برای حمایت از ستمدیدگان و جلوگیری از ظلم بسته شد. اصل این پیمان به دوره‌ای بازمی‌گردد که قبایل جرهم و قطورا در مکه سکونت داشتند. در آن زمان سه تن از افراد این قبایل، یعنی فضیل بن حارث و مفضل بن فضاله از جرهم و فضیل بن وداعه از قطورا، پیمانی بستند تا در شهر مکه ـ که آن را سرزمین امن الهی می‌دانستند ـ اجازه ستمگری ندهند و حق مظلومان را از ستمگران بگیرند. این پیمان بعدها به تدریج فراموش شد و در دوره قریش تنها نامی از آن باقی ماند. اعضای حلف الفضول قسم خوردند:

• به هر مظلومی در مکه یاری رسانند.
• حقوق غصب و پایمال شده را به صاحبانشان بازگردانند.
• در مقابل هر ظالم و ستمگری بایستند.

اعضای پیمان

در این پیمان بزرگان بنی هاشم، بنی عبدالمطلب، بنی تمیم، و بنی حارث که از تیره‌های خوشنام قریش بودند با هم پیمان بستنند. در آن زمان محمد، پیامبر مسلمانان، بیست سال داشت و یکی از اعضای پیمان بود. در دوره قریش، برخی قبایل مکه برای احیای این سنت گرد هم آمدند. در خانه عبدالله بن جُدعان، نمایندگان قبایل بنی‌هاشم، بنی‌عبدالمطلب، بنی‌اسد، بنی‌زهره و بنی‌تیم پیمان بستند که از هر ستمدیده‌ای، خواه از مردم مکه یا از بیگانگان، حمایت کنند و حق او را از ستمگر بازستانند. این پیمان به یاد پیمان پیشین حلف‌الفضول نام گرفت.

در دوره اسلام

بر اساس گزارش‌های تاریخی، محمد بن عبدالله پیش از بعثت و در جوانی در این پیمان حضور داشت. بعدها از آن یاد می‌کرد و اظهار می‌داشت که شرکت در چنین پیمانی را بسیار ارزشمند می‌داند و اگر در اسلام نیز به پیمانی مشابه فراخوانده شود، آن را می‌پذیرد.

در برخی روایات تاریخی، به تأثیر این پیمان در دوره‌های بعد نیز اشاره شده است. از جمله نقل شده است که در زمان حکومت ولید بن عتبه در مدینه، هنگامی که میان حسین بن علی و ولید بر سر مالی اختلافی پدید آمد و والی از ادای حق خودداری کرد، حسین بن علی تهدید کرد که برای احیای پیمان حلف‌الفضول مردم را فراخواهد خواند. در پی این تهدید، افرادی مانند عبدالله بن زبیر، مسور بن مخرمه و عبدالله بن عثمان تیمی آمادگی خود را برای حمایت از او اعلام کردند و سرانجام والی مدینه از موضع خود عقب‌نشینی کرد.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «حلف الفضول». دایره‌المعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.