حکیم بن جبله

حکیم بن جبله عبدی از قبیله بنی عبدالقَیس و از شخصیت‌های صدر اسلام بود که در برخی منابع در شمار صحابه پیامبر اسلام ذکر شده است. او بعدها در بصره اقامت داشت و در رویدادهای منتهی به نبرد جمل در کنار نیروهای وابسته به علی بن ابی‌طالب قرار گرفت. در جریان درگیری‌ها زخمی شد و سرانجام در سال ۳۶ هجری کشته شد. همچنین در برخی گزارش‌ها آمده است که در دوره خلافت عثمان بن عفان مأمور بررسی اوضاع سرزمین سند شد و فتح آن منطقه را دشوار ارزیابی کرد.

زندگی

حکیم بن جبله عبدی از قبیله بنی عبدالقَیس و از همین‌رو با نسبت «عبدی» شناخته می‌شد. صفدی نسب او را به این قبیله رسانده و ابن‌حزم نیز نسب کامل وی را گزارش کرده است. در برخی منابع نام پدر او «جَبَل» نیز ضبط شده است. او از شخصیت‌های صدر اسلام بود. در برخی منابع از او به عنوان صحابی پیامبر اسلام یاد شده است. گفته شده است که او پیامبر را دیده بود، اما این دیدار در زمان کودکی او رخ داده و به همین دلیل در شمار راویان حدیث قرار نگرفته است. طوسی نام او و برادرش اشرف را در شمار یاران علی بن ابی‌طالب آورده است.

در آغاز خلافت عثمان بن عفان در سال ۲۳ هجری، عبدالله بن عامر به ولایت بصره منصوب شد. گفته شده که در دوره خلافت عثمان بن عفان، حکیم بن جبله مأمور بررسی اوضاع سند شد. گفته شده است که پس از بازگشت از این مأموریت، او گزارش داد که فتح این سرزمین با نیروی اندک ممکن نیست و در صورت اعزام نیروی بزرگ نیز مشکلاتی مانند کمبود امکانات و دشواری‌های تأمین آذوقه پیش خواهد آمد؛ از این رو فتح آن سرزمین را دشوار ارزیابی کرد.

طبری به نقل از سیف بن عمر گزارشی آورده است که در آن حکیم بن جبله به دزدی از بنی‌عبدالقیس متهم شده است که همراه سپاهیان مسلمان در جنگ‌ها شرکت می‌کرد و در هنگام غفلت سپاه، در نواحی فارس به غارت و آزار اهل ذمه می‌پرداخت. بر اساس این گزارش، شکایت مسلمانان و غیرمسلمانان به عثمان رسید و عثمان از عبدالله بن عامر خواست او و افرادی مشابه او را زندانی کند. همچنین در همین روایت آمده است که هنگام ورود عبدالله بن سبأ به بصره، حکیم بن جبله از کسانی بود که به او پیوست. در پژوهش‌های جدید، برخی محققان در اصل وجود عبدالله بن سبأ یا در صحت بسیاری از گزارش‌های مربوط به او تردید کرده‌اند و برخی این روایت‌ها را ساختهٔ سیف بن عمر دانسته‌اند.

در جریان ناآرامی‌های منتهی به کشته شدن عثمان، حکیم بن جبله در میان مخالفان عثمان در بصره حضور داشت و از رهبران معترضان به‌شمار آمده است. در برخی منابع نیز نام او در شمار کسانی آمده است که در محاصرهٔ خانهٔ عثمان نقش داشتند. پس از کشته شدن عثمان در سال ۳۵ هجری، در جریان بیعت با علی بن ابی‌طالب در مدینه، گزارش شده است که حکیم بن جبله زبیر بن عوام را که از بیعت خودداری می‌کرد، به بیعت واداشت. بعدها زبیر ادعا کرد که فردی از عبدالقیس با تهدید او را مجبور به بیعت کرده است؛ برخی منابع این ادعا را نپذیرفته‌اند.

پس از انتصاب عثمان بن حنیف به حکومت بصره از سوی علی بن ابی‌طالب، مسئولیت نیروهای نظامی بصره به حکیم بن جبله سپرده شد. در گزارش‌های تاریخی آمده است که او بعدها در بصره اقامت داشت. در جریان رویدادهایی که به نبرد جمل انجامید و در زمان حرکت نیروهای طلحه، زبیر و عایشه به سوی بصره، گفته شده است که عثمان بن حنیف که از سوی علی بن ابی‌طالب والی بصره بود، حکیم بن جبله را همراه با گروهی از نیروها برای مقابله با آنان اعزام کرد. در برخی روایت‌ها آمده است که در جریان درگیری‌ها پای او قطع شد، اما با وجود این آسیب همچنان به نبرد ادامه داد. در این گزارش‌ها گفته شده است که او با وجود زخمی شدن به جنگ ادامه داد و سرانجام بر اثر شدت جراحات و خون‌ریزی کشته شد. در برخی منابع سال درگذشت او ۳۶ هجری ذکر شده است. پس از انتشار خبر کشته شدن حکیم بن جبله، علی بن ابی‌طالب با سپاهی از مدینه به سوی بصره حرکت کرد. در برخی منابع از حکیم بن جبله به عنوان یکی از کشته‌شدگان این درگیری‌ها یاد شده است.

پانویس

منابع

• آزادی، پرویز (۱۳۷۵). «حکیم بن جبله». دانشنامه جهان اسلام. به کوشش حداد عادل، غلامعلی، پور جوادی، نصرالله، میرسلیم، مصطفی، و طاهری عراقی، احمد. تهران: بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «حکیم بن جبله». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.