ربیع بن زیاد حارثی

علاء بن زیاد با نام اصلی رَبیع بن زیاد بن اَنس حارثی، از قبیله بَنودیّان، از صحابه یا معاصران محمد بود که روزگار او را درک کرد و در دوره خلفا عهده‌دار مناصب ولایتی و اداری شد. او در اداره امور، به شایستگی شناخته می‌شد و در منابع به ایمان استوار و شخصیت ثابت او اشاره شده است. وی در بخشی از دوران خود بر ناحیه‌ای از خراسان حکومت داشت و در سال ۵۳ هجری درگذشت.

زندگی

منابع تاریخی، ربیع بن زیاد حارثی را شخصیتی با ایمان قوی و ثبات قدم توصیف کرده‌اند. دربارهٔ او گفته شده است که در زمان تصدی مسئولیت، چنان بی‌اعتنا به ظواهر ریاست بود که گویی رئیس نیست، و هنگامی که در مقام رسمی نبود، به جهت نفوذ شخصیت و جایگاه معنوی، گویی رئیس بود. او در روزگار خلفا به امور ولایتی اشتغال داشت و اداره نواحی تحت فرمان او به شایستگی گزارش شده است. در برخی روایات، به علاقه خاص علی بن ابی‌طالب نسبت به او اشاره شده است و او را در شمار یاران مورد توجه وی آورده‌اند.

در روایتی که در منابع حدیثی و تاریخی شیعه نقل شده است، علی بن ابی‌طالب برای عیادت ربیع – در زمانی که او بر اثر اصابت تیری به پیشانی مجروح شده و زخم وی هر سال عود می‌کرد و او را به‌شدت آزار می‌داد – به نزد او رفت. علی از او دربارهٔ وضع و حالش پرسید. ربیع پاسخ داد که رنج این زخم به اندازه‌ای است که حاضر است چشم خود را از دست بدهد تا از این درد رها شود. علی از او پرسید: «چشم تو نزد خودت چه اندازه ارزش دارد؟» ربیع پاسخ داد: «اگر همه دنیا از آن من بود، آن را فدای چشمم می‌کردم.» علی گفت: خداوند به همان اندازه به تو پاداش خواهد داد و افزون بر آن، به فضل خود، بر این پاداش خواهد افزود. در ادامه همین روایت، ربیع از برادرش عاصم نزد علی شکایت می‌کند؛ بدین مضمون که عاصم جامه‌ای زبر و خشن پوشیده، از جامعه کناره‌گیری کرده، زن و فرزندان خود را در تنگنا و اندوه قرار داده و به گمان خود در حال زهدورزی است. علی بن ابی‌طالب عاصم را فراخواند و هنگامی که او نزد وی آمد، با چهره‌ای درهم‌کشیده به او نگریست و او را مورد خطاب قرار داد. در این گزارش، علی با استناد به آیاتی از قرآن – از جمله آیات «مَرَجَ الْبَحرَینِ یَلْتَقِیان»، «یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ» و «وَمِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْمًا طَرِیًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهَا» – و نیز آیه «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّبَاتِ ما رَزَقْناکُمْ» و «یا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صالِحًا»، تأکید می‌کند که بهره‌برداری معتدل از نعمت‌های حلال الهی نه‌تنها نکوهیده نیست، بلکه با روح دین سازگار است و ترک افراطی نعمت‌ها، خانواده را در سختی می‌افکند. در همین روایت، سخنی از محمد در سفارش به آراستگی ظاهری – از جمله مرتب‌کردن مو و استفاده از خضاب – نیز نقل شده است.

درگذشت

بر پایه گزارشی که در برخی منابع متأخر نقل شده، ربیع بن زیاد حارثی در سال ۵۳ هجری قمری، در حالی که بر بخشی از خراسان حکومت داشت، درگذشت.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «ربیع (بن زیاد حارثی)». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.