رودکی

رودکی، با نام کامل ابوعبدالله جعفر بن محمد بن حکیم بن عبدالرحمن بن آدم رودکی سمرقندی، از بزرگ‌ترین شاعران فارسی‌زبان و از پیشگامان شعر فارسی در سده سوم و چهارم هجری قمری است. وی در سال ۳۲۹ قمری در زادگاه خود درگذشت.

نام و نسب

کنیه، نام و نسب رودکی در الأنساب سمعانی «ابوعبدالله جعفر بن محمد بن حکیم بن عبدالرحمن بن آدم» ذکر شده است، در حالی که در برخی تذکره‌ها مانند تذکره دولتشاه سمرقندی، آتشکده آذر بیگدلی و مجمع‌الفصحاء هدایت کنیه او «ابوالحسن» آمده است. به سبب قدمت منبع سمعانی، این قول معتبرتر دانسته شده است. رودکی به سبب انتساب به رودک سمرقند «رودکی» نامیده شد.

زندگی

زادگاه او قریه بنج از نواحی رودک سمرقند بود که از روستاهای بزرگ آن ناحیه به‌شمار می‌رفت. تاریخ دقیق تولد او روشن نیست، اما به احتمال در میانه‌های سده سوم هجری رخ داده است. از آغاز زندگی و تحصیلات او اطلاعات دقیقی در دست نیست. عوفی نوشته است که رودکی از کودکی دارای هوش و استعداد فراوان بود؛ چنان‌که در هشت‌سالگی قرآن را حفظ کرد و قرائت آموخت و به سرودن شعر پرداخت. او صدایی خوش داشت و در موسیقی نیز مهارت یافت و نواختن بربط را از ابوالعبک بختیار آموخت. به تدریج آوازه او بالا گرفت و امیر نصر بن احمد سامانی وی را به دربار خود فراخواند و مورد توجه قرار داد.

در برخی منابع مانند روایت عوفی آمده است که رودکی نابینا زاده شده بود، اما منابعی چون سمعانی، نظامی عروضی و تاریخ سیستان اشاره‌ای به نابینایی او ندارند. از سوی دیگر، در برخی اشعار منسوب به رودکی اشاراتی دیده می‌شود که نشان از بینایی شاعر در دوره‌ای از زندگی او دارد. از این‌رو برخی پژوهشگران احتمال داده‌اند که او در بخشی از عمر خود بینا بوده و بعدها نابینا شده باشد.

درگذشت

رودکی سرانجام در سال ۳۲۹ قمری در زادگاه خود، قریه بنج، درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد.

جایگاه و منزلت

در منابع آمده است که بلعمی جایگاه والایی برای رودکی قائل بود و حمایت او در سرودن منظومه کلیله و دمنه نقش داشت. رودکی بیشتر با دربار سامانیان پیوند داشت و به‌ویژه در دربار امیر نصر بن احمد سامانی (حکومت: ۳۰۱–۳۳۱ق) می‌زیست. احتمال داده شده که پیش از او نیز در زمان احمد بن اسماعیل سامانی (درگذشت ۳۰۱ق) در دربار حضور داشته باشد. از دیگر ممدوحان او می‌توان به این افراد اشاره کرد:

• ابوجعفر احمد بن محمد بن خلف بن اللیث معروف به بانویه از امیران صفاری
• ماکان بن کاکی
• ابوالفضل بلعمی، وزیر دانشمند سامانی

آثار و اشعار

رودکی را از بزرگ‌ترین شاعران فارسی دانسته‌اند. سمعانی دربارهٔ او نوشته است که وی از نخستین کسانی بود که شعر نیکو به زبان فارسی سرود. توجه شاعران بزرگ پس از او مانند شهید بلخی، کسایی، نظامی عروضی، عنصری، فرخی و سوزنی به اشعارش نیز نشان‌دهنده جایگاه بلند او در شعر فارسی است. گفته شده است که رودکی بیش از صد هزار بیت شعر سروده بود، اما از آن مجموعه بزرگ تنها بخش اندکی باقی مانده است. مهم‌ترین اثر او منظومه کلیله و دمنه است که به فرمان امیر نصر سامانی سروده شد و احتمالاً با تشویق ابوالفضل بلعمی انجام گرفت. این اثر مثنوی و در بحر رمل مسدس سروده شده بود و امروزه تنها ابیاتی پراکنده از آن باقی مانده است. از رودکی مثنوی‌های دیگری نیز یاد شده است، از جمله:

• مثنوی‌ای در بحر متقارب
• مثنوی‌ای در بحر خفیف
• مثنوی‌ای در بحر هزج مسدس
• مثنوی‌ای در بحر سریع

از این آثار نیز تنها ابیات پراکنده‌ای برجای مانده است.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «رودکی». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.