قرائت قرآن

قرائت قرآن یا علم قرائت، به تلاوت و خواندن قرآن با رعایت قواعد و اصول ویژه‌ای گفته شده است. واژه «قرائت» در علم تجوید به معنای خواندن قرآن از روی مصحف، با رعایت تلفظ درست و شیوه‌ای است که بر پیامبر اسلام نازل شده است. هدف این علم، ثبت و حفظ شیوه‌های معتبر «قرائت قرآن» از طریق راویان و نقل‌های مستند است.  

تعریف

«قرائت» در لغت به معنای «پیوستن حروف و کلمات به یکدیگر» است و در اصطلاح عبارت است از «چگونگی ادای صحیح حروف و کلمات قرآن به همان شیوه‌ای که در صدر اسلام از پیامبر شنیده شده است.» در معناى گسترده‌تر، «علم قرائت» دانشی است که به شناسایی و بررسی اختلافات میان قاریان بزرگ قرآن در خواندن واژگان و حروف، حرکات و دیگر تغییرات مانند وصل و وقف، ادغام و سایر ویژگی‌های تلاوت می‌پردازد. بنابراین «قرائت» هم به معنای «خواندن قرآن» است و هم به معنای «دانشی که شکل‌ها و گونه‌های مختلف تلاوت قرآن» را بیان می‌کند. گاهی این واژه با نام قاریان بزرگ همراه می‌شود، مانند «قرائت حمزه»، «قرائت عاصم» یا «قرائت کسایی.» در چنین مواردی، «قرائت» به روش خاصی از تلاوت اشاره دارد که از آن قاری نقل شده است. جمع این واژه، یعنی «قراءات»، نشان‌دهنده تنوع و اختلاف در شیوه‌های تلاوت قرآن است. «قرائت معتبر» نیز قرائتی است که با سند و روایت متصل به پیامبر اسلام ثابت شده باشد؛ بنابراین هر شیوه‌ای که بدون پشتوانه‌ روایی نقل شود، در اصطلاح «علم قرائت» معتبر نیست. تمامی دانشمندان مسلمان، چه شیعه و چه سنی، بر این نکته اتفاق نظر دارند که روایت و سند از ارکان اساسی اعتبار قرائت است. زرکشی، از دانشمندان علوم قرآنی، قرائت‌ها را «اختلاف در الفاظ قرآن» می‌داند که از سوی قراء درباره حروف و کلمات و کیفیت تلاوت (مانند تخفیف یا تشدید) نقل شده است. ابن‌ جزری نیز «علم قرائت» را دانشی توصیف می‌کند که به شناخت شیوه ادا کردن واژه‌های قرآن و بررسی تفاوت‌های میان این شیوه‌ها می‌پردازد. 

تفاوت علم قرائت و علم تجوید

«علم قرائت» و «علم تجوید» با وجود شباهت، دو حوزه‌ متفاوت از دانش قرآنی‌اند. «علم قرائت» به بررسی شیوه‌های مختلف تلفظ و اختلاف میان قاریان می‌پردازد؛ در حالیکه «علم تجوید» بر ادای صحیح هر حرف از نظر مخرج و صفات حروف تمرکز دارد. به بیان دیگر، «قرائت» مربوط به «تلفظ» و «تجوید» مربوط به «ادای دقیق صوت» است. از وجوه اشتراک «علم قرائت» با «علم تجوید» این است که در برخی موضوعات، مانند احکام نون ساکنه، تنوین، وقف و ادغام، با هم اشتراک دارند. اما مباحث مربوط به «اختلاف قراء» ویژه «علم قرائت» است و «شناخت مخارج و صفات حروف» مخصوص «علم تجوید» است. در نتیجه، قرائت ناظر به «چگونگی تلفظ قرآن» و تجوید ناظر به «درستی و زیبایی تلفظ» معنا شده است و این دو علم، در کنار هم، پایه محکمی برای فهم و تلاوت صحیح قرآن هستند.

اقسام قرائت قرآن

«قرائت قرآن» از نظر سرعت تلاوت، به سه روش تحقیق (کند)، تدویر (متوسط) و تحدیر (تند) تقسیم می‌شود که در هر سه روش باید روش اصول ترتیل رعایت گردد.

قرائت تحقیق

«تحقیق» در لغت به معنای «به جای آوردن حق چیزی بدون کم و زیاد کردن» است. در اصطلاح قرائت نیز منظور از آن، «خواندن قرآن با حداکثر آرامش برای آموزش قرآن و فراگیری قواعد تجوید» است. در روش «تحقیق» خواندن قرآن با آرامش، دقت و تأمل انجام می‌شود و محل وقف و وصل آیات نیز به درستی رعایت می‌گردد. این ویژگی‌ها باعث شده تا شیوه‌ «تحقیق» برای نوآموزان و کسانی که در حال یادگیری قرائت قرآن هستند مناسب‌تر باشد، زیرا به آنها کمک می‌کند تا تلفظ حروف و کلمات را به شکل صحیح فراگیرند.

قرائت تحدیر

«تحدیر» در لغت به معنای «سرعت پیدا کردن و در سراشیبی قرار گرفتن» است که در اصطلاح قرائت عبارت است از «خواندن قرآن با سرعت به شکلی که در رعایت قواعد تجوید خللی وارد نشود.» این نوع قرائت بیشتر در نمازهای مستحبی و مرور سریع بر آیات حفظ شده برای حافظان قرآن کاربرد دارد.

قرائت تدویر

«تدویر» در لغت به معنای «گرد و مدور کردن چیزی» و «دوره کردن» است. «تدویر» در اصطلاح قرائت یعنی «خواندن قرآن در حالتی بین تحقیق و تحدیر.» امروزه این روش، در بین قاریان قرآن به «ترتیل» مشهور شده است. (گرچه قرائت ترتیل اعم از این سه روش قرائت است.) دلیل مطلب آن است که این نوع قرائت، تناسب بیشتری با معنای اصطلاحی «ترتیل» دارد که در آن توجه به معانی آیات شرط شده است.

از میان روش‌های سه‌گانه قرائت، قرائت قرآن به صورت «ترتیل» مستحب است؛ یعنی خواندن با نظم، آرامش و فهم معنا. تفاوت «تحقیق» و «ترتیل» نیز در هدف آنها بیان شده است که از روش «تحقیق» بیشتر برای آموزش و تمرین استفاده می‌شود، اما «ترتیل» برای تدبر، تفکر و درک مفاهیم قرآن به‌کار می‌رود. از این‌رو، هر قرائتی که با «تحقیق» باشد، نوعی «ترتیل» محسوب می‌شود؛ ولی هر «ترتیلی» لزوماً «تحقیق» نیست.

پانویس

منابع

• دفتر تبلیغات اسلامی (۱۳۹۰). «تلاوت (قرائت) قرآن». فرهنگنامه علوم قرآن. تهران: دفتر تبلیغات اسلامی.

• دفتر تبلیغات اسلامی (۱۳۹۰). «تحقیق (قرائت)». فرهنگنامه علوم قرآن. تهران: دفتر تبلیغات اسلامی.

• حبیبی، علی؛ شهیدی، محمدرضا (۱۳۸۸). روانخوانی و تجوید قرآن کریم. قم: انتشارات روحانی.