سید قطب
سید قطب؛ اندیشمند و مفسر مسلمان معاصر با نام کامل سید قطب ابراهیم حسین شاذلی (۱۹۰۶–۱۹۶۶ م) یکی از متفکران برجسته جریان اسلامگرایی در قرن بیستم بود. او در مصر به دنیا آمد و تحصیلات خود را در «دارالعلوم قاهره» به پایان رساند. ابتدا فعالیتش در زمینهٔ ادبیات و نقد ادبی بود و در سالهای نخست، به عنوان نویسنده و منتقد فرهنگی شناخته میشد. اما پس از سفر به ایالات متحده و مشاهده ارزشهای غربی، رویکرد فکریاش تغییر یافت و به مطالعهٔ عمیق در حوزهٔ دین و تفسیر قرآن روی آورد.
نسب
سیّد بن قطب بن ابراهیم از مردم روستای موشا در استان اسیوط مصر بود.[۱]
زندگی
سیّد قطب در دانشکدهٔ دارالعلوم قاهره تحصیل کرد و در سال ۱۳۵۳ هجری قمری از آنجا فارغالتحصیل شد. او مدتی از دستاندرکاران روزنامهٔ الاهرام بود و در مجلههای الرساله و الثقافه مقاله مینوشت. همچنین بهعنوان معلم علوم عربی و سپس کارمند وزارت فرهنگ مصر فعالیت داشت و مدتی نیز در سمت بازرسی فنی این وزارتخانه خدمت کرد.[۲]
وی از سوی وزارت فرهنگ مصر برای بررسی برنامههای درسی به ایالات متحده آمریکا اعزام شد و در سالهای ۱۹۴۸ تا ۱۹۵۱ میلادی در آن کشور اقامت داشت. پس از بازگشت به مصر، به انتقاد از سیاستهای حاکم پرداخت و آنها را متأثر از استعمار بریتانیا دانست و خواستار سیاستی بر پایهٔ اسلام و اندیشهٔ اسلامی شد.[۳]
سیّد قطب در سال ۱۹۵۳ میلادی از شغل رسمی خود کنارهگیری کرد و به اخوانالمسلمین پیوست. او ریاست بخش نشر اندیشههای این گروه را بر عهده گرفت و در سالهای ۱۹۵۳ تا ۱۹۵۴ مسئولیت تحریر روزنامهٔ اخوانالمسلمین را داشت. در پی فعالیتهای سیاسی، همراه با شماری از اعضای این گروه بازداشت و زندانی شد و در دوران زندان به نگارش و انتشار آثار خود پرداخت.[۴]
درگذشت
در سال ۱۳۸۷ هجری قمری دادگاهی در مصر حکم اعدام سیّد قطب را صادر کرد و این حکم اجرا شد.[۵]
آثار
مهمترین اثر او، تفسیر فی ظلال القرآن است که در آن تفسیری اجتماعی، تربیتی و سیاسی از قرآن ارائه میکند. سید قطب در این تفسیر، بر ضرورت بازگشت جامعهٔ مسلمان به حاکمیت الهی (حاکمیت الله) و نفی جاهلیت جدید تأکید میکند. در اندیشهٔ او، جامعهٔ اسلامی واقعی تنها در صورتی شکل میگیرد که قانون و نظام آن بر اساس شریعت الهی باشد. او در اواخر عمر به جنبش اخوانالمسلمین پیوست و بهعنوان یکی از نظریهپردازان این جریان شناخته شد. حکومت جمال عبدالناصر در مصر، آثار و عقایدش را تهدیدی سیاسی تلقی کرد؛ بههمیندلیل سید قطب در سال ۱۹۶۶ به اتهام توطئه و براندازی اعدام شد. اندیشههای سید قطب تأثیر عمیقی بر جنبشهای اسلامگرای معاصر گذاشت. برخی پژوهشگران، او را الهامبخش «اسلام سیاسی» در سده اخیر میدانند. با این حال، تفسیرهای سختگیرانه از آثارش نیز مورد انتقاد قرار گرفته است، چراکه برخی گروههای تندرو بخشهایی از نوشتههای او را به شکلی افراطی تفسیر کردهاند.
از آثار سیّد قطب میتوان به این کتابها اشاره کرد:[۶]
- النقد الادبی، اصوله و مناهجه
- العدالة الاجتماعیة فی الاسلام
- التصویر الفنی فی القرآن
- مشاهد القیامة فی القرآن
- فی ظلال القرآن
- معالم فی الطریق
پانویس
ارجاعات
منابع
- اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «سید قطب». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.
- سید قطب، *فی ظلال القرآن*، دارالشروق، قاهره.
- جان اسپوزیتو، *جنبشهای اسلامی معاصر*، ترجمه احمد آرام.
- دانشنامه بریتانیکا (Britannica.com, “Sayyid Qutb”).
- حمید عنایت، *اندیشه سیاسی در اسلام معاصر*، تهران امیر کبیر