تجوید

تجوید علمی در زمینه قرائت قرآن است که هدف آن ادای صحیح و نیکوی الفاظ قرآن مطابق با تلفظ و نغمه‌ای است که به پیامبر اسلام از سوی خداوند وحی شده است. این دانش از مهم‌ترین علوم مربوط به تلاوت قرآن به‌شمار می‌آید و رعایت آن در قرائت، از جمله آداب لازم برای قاریان قرآن است.

تعریف

واژه «تجوید» در لغت به معنای «تحسین و نیکو کردن» است و در اصطلاح، به معنای خواندن قرآن به همان شیوه‌ای که خداوند آن را بر پیامبر اسلام نازل کرده یا در زمان پیامبر اسلام شنیده شده است. در این روش، باید هر حرف با ویژگی‌ها و احکام مخصوص خود ادا شود تا تلاوت از خطا و لحن نادرست دور بماند. در تعریف تخصصی‌تری از این علم آمده است: «در اصطلاح قرائت، منظور از تجوید تلفظ حرف از مخرج آن همراه با رعایت صفات اصلی حرف و احکامی که در ترکیب با حروف دیگر در کلمات قرآن ناشی می‌شود.» بنابه گزارش فرهنگ‌نامه علوم قرآن، علمای متأخر، فن تجوید را دانشی می‌دانند که در زمینه قواعد کلی و اصول مسلمی گفت‌و‌گو می‌کند که از کیفیت قرائت قاریان و ضوابط زبان عربی گرفته شده و شامل مبحث مخارج حروف، صفات و احکام آنها است.

پیشینه

قرآن، کتاب آسمانی مسلمانان، به زبان عربی نازل شده و در آن به خواندن با دقت و نظم توصیه شده است. این دستور در آیه چهارم سوره مزمل اینگونه آمده است: «و قرآن را به «ترتیل» [شمرده و درست] بخوان.» علی بن ابی‌طالب در تفسیر این آیه، مقصود از «ترتیل» را رعایت محل‌های وقف و مخارج صحیح حروف دانسته است. در آغاز، علم تجوید میان پیشینیان در حد بیان صفات حروف و محل خروج آنها بوده، اما پس از نزول قرآن و رواج قرائت آن، این علم گسترش یافت. بنابر روایات، پیامبر اسلام اصول تجوید را به عبدالله بن مسعود آموزش داد و سپس براساس گزارش‌های تاریخی، نخستین کسی که درباره تجوید کتابی تدوین کرده، ابومزاحم موسی بن عبیدالله خاقانی (م ۳۲۵ هجری قمری) می‌باشد.

مباحث علم تجوید

موضوع تجوید، کلمات قرآنی و نتیجه آن، نگه‌دارى زبان از اشتباه لحن در تلفظ قرآن است، مباحث اصل این علم شامل موارد زیر است:

مخارج حروف: «مخرج» به معنای «محل خروج» و در اصطلاح قرائت عبارت است از مکان تولید یا محل تلفظ حرف.

صفات حروف:‌ «صفت» در لغت به معنای «چگونگی و حالت شیء» و در اصطلاح قرائت عبارت است از چگونگی و حالت‌هایی که در هنگام ادای حروف در دستگاه تکلم پدید می‌آید.

تفخیم و ترقیق: «تفخیم» در لغت به معنای «بزرگداشت» و منظور از آن «درشت و پرحجم ادا نمودن حرف است، به‌طوری‌ که دهان از صدای آن حرف پر شود.» «ترقیق» نیز ضد تفخیم به معنی رقیق کردن و در اصطلاح «نازک و کم حجم ادا کردن صدای حرف» است.

مد و قصر: «مد» درلغت به معنای «افزونی و زیادت» است و در اصطلاح «امتداد صوت در حروف مدی بیش از مقدار طبیعی» است. «قصر» نیز به معنای «کوتاهی و در اصطلاح ادای حروف مدی بدون کشش اضافی» است.

وقف و ابتداء: «وقف» در لغت به معنای «بازداشتن» و در اصطلاح قرائت یعنی «قطع صوت در آخر کلمه برای تجدید نفس به قصد ادامه قرائت.» شروع تلاوت پس از وقف را «ابتداء» می‌گویند.

ادغام: در لغت به معنای «داخل کردن» و در اصطلاح قرائت یعنی «داخل کردن حرفی در حرف دیگر به شکلی که حرف اول خوانده نشده و به جای آن حرف دوم مشدد ادا شود.»

فائده تجوید

با رعایت قواعد تجویدی در قرائت قرآن، سه فایده مهم برای قاری قرآن به دست می‌آید. نخست اینکه آیات قرآن همانگونه که در صدر اسلام خوانده و شنیده شده، تلاوت می‌شود؛ در نتیجه تغییری در معانی آیات صورت نمی‌گیرد و علاوه بر اینها قرآن، زیباتر و نیکوتر خوانده می‌شود.

پانویس

منابع

• دفتر تبلیغات اسلامی (۱۳۹۰). «علم تجوید قرآن». فرهنگنامه علوم قرآن. تهران: دفتر تبلیغات اسلامی.
• حبیبی، علی؛ شهیدی، محمدرضا (۱۳۸۸). روانخوانی و تجوید قرآن کریم. قم: انتشارات روحانی.