ترتیل

ترتیل اصطلاحی قرآنی و به معنای درست، شمرده و شیوا خواندن قرآن است. این کلمه با هم‌خانواده‌هایش در قرآن، چهار بار آمده که در آیه ۴ سوره مزمل به رعایت آن در هنگام قرائت قرآن از جانب الله به مسلمانان امر شده است.

معنای لغوی

«ترتیل» مصدر عربی از ریشه رَتْل، رَتَل به معنای هماهنگی و نظام یافتن، تنظیم و ترتیب موزون و آهستگی و درنگ کردن است. بنابراین کاربرد واژه «ترتیل» بیشتر در سخن و کلام بوده و بطور ویژه استعمال متداول آن درباره قرآن؛ درست، شمرده و شیوا خواندن قرآن است تا جایی که این واژه‌ قرآنی به معنای «شیوه خاص در قرائت قرآن» نیز به‌شمار می‌آید.

معنای اصطلاحی

«ترتیل» در اصطلاح قرائت به خواندن قرآن به صورت منظم و شمرده که حروف و کلمات صحیح ادا شوند همراه با تدبر در معانی آیات گفته می‌شود. در روایتی به نقل از علی بن ابی‌طالب در معنای این واژه چنین نقل شده است: «الترتیل حفظ الوقوف و بیان الحروف» یعنی انتخاب محل مناسب برای وقف کردن و تلفظ صحیح حروف قرآن. این حدیث، در فرهنگ‌نامه علوم قرآن با اندکی اختلاف در متن اینگونه آمده است: «الترتیل تجوید الحروف و معرفة الوقوف؛ ترتیل، خوب اداکردن حروف و آشنایی به وقف‌های قرآن است.» بعضی در تعریف «ترتیل» گفته‌اند: «ترتیل» پیوسته و آهسته و بی‌شتاب خواندن است؛ آن‌گونه که قرآن به آرامی و بی‌شتاب نازل شد.

جایگاه ترتیل در قرائت قرآن

بنابه گزارش فرهنگ‌نامه علوم قرآن، ترتیل بهترین نوع قرائت است و دارای این ویژگی‌هاست: سرعت تلاوت در آن به قدری تند نیست که باعث خلل و نقصان در قواعد تجویدی قرآن گردد و به کندی و آهستگی تحقیق هم نیست که تعداد آیات کم‌تری تلاوت شود. به هنگام ترتیل خواندن قرآن، تجوید حروف و حفظ وقوف آیات رعایت می‌شود و فرصت کافی برای تدبر در معانی وجود دارد. از شاخصه‌های مهم «ترتیل» رعایت آهنگ مناسب و صدای نیکو یا همان «تحسین و تحزین صوت» در هنگام قرائت قرآن است که در روایات اسلامی مورد تأکید فراوان قرار گرفته است. در این زمینه، حدیثی منقول از پیامبر اسلام آمده است: «قرآن را با آهنگ و لهجه عربی بخوانید.» در دو روایت دیگری به نقل از علی بن موسی و جعفر صادق، نیز «صوت نیکو» مایه زینت و آرایش قرآن دانسته شده است. گفتنی است که «تحسین صوت» را به خواندن قرآن با صدای نیکو و گوش نواز قرائت کردن و «تحزین صوت» را به پایین آوردن صدا و غم انگیز تلاوت کردن قرآن معنا کرده‌اند. همچنین در کنار رعایت این مسائل به هنگام تلاوت، تدبر و تأمل در معانی آیات از نکات مهمی است که قاری قرآن باید به آن توجه داشته باشد.

پانویس

منابع

• ابن منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴). لسان العرب (به عربی). بیروت: دار صادر.نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)

• حبیبی، علی؛ شهیدی، محمدرضا (۱۳۸۸). روانخوانی و تجوید قرآن کریم. قم: انتشارات روحانی.
• دفتر تبلیغات اسلامی (۱۳۹۰). «ترتیل قرآن». فرهنگنامه علوم قرآن. تهران: دفتر تبلیغات اسلامی.
• طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۱۵). مجمع البیان (به عربی). بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
• فیومی، احمد بن محمد (۱۴۱۵). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر (به عربی). بیروت: المکتبة العلمیة.نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)