سید ابوالقاسم خویی

سید ابوالقاسم خویی (۱۳۱۷–۱۴۱۳ قمری / ۱۸۹۹–۱۹۹۲ میلادی) فقیه و اصولی برجسته شیعه بود که از خوی برخاست و از جوانی در نجف تحصیل کرد. او نزد استادانی چون نائینی آموزش دید، از ۱۳۵۰ قمری تدریس خارج را آغاز کرد و طی شصت سال هزاران شاگرد پرورش داد. پس از درگذشت سید محسن حکیم، مرجعیت عام یافت و حوزهٔ نجف را اداره کرد. آثار علمی او شامل نوزده عنوان و مهم‌ترین آنها «معجم رجال الحدیث» است. خویی در کشورهای مختلف مراکز دینی و فرهنگی تأسیس کرد. او در دورهٔ حکومت بعث با فشارهای سیاسی فراوان روبه‌رو شد و در سال ۱۹۹۲ در بغداد درگذشت و در نجف به خاک سپرده شد.

زندگی

سید ابوالقاسم خویی فقیه، اصولی، محدث رجالی، مفسر و یکی از برجسته‌ترین شخصیت‌های علمی شیعه در سده چهاردهم قمری بود. او در ۱۵ رجب ۱۳۱۷ قمری در شهر خوی در آذربایجان ایران در خانواده‌ای اهل دانش و دین زاده شد. آموزش‌های مقدماتی را نزد پدر آموخت و به دنبال رخدادهای پس از مشروطه، در سال ۱۳۳۰ قمری همراه خانواده به نجف مهاجرت کرد و در آنجا به ادامهٔ تحصیل پرداخت.

هجرت به نجف

او در نجف نزد گروهی از استادان برجسته به فراگیری ادبیات عرب، منطق و سطوح عالی فقه و اصول پرداخت و سپس در درس خارج فقه و اصول چهره‌هایی چون محمدحسین نائینی، ضیاءالدین عراقی، محمدحسین کمپانی، شیخ‌الشریعه اصفهانی و مهدی مازندرانی شرکت کرد. خویی اجازهٔ روایت و اجتهاد را از استادان خود دریافت کرد و از جوانی به‌عنوان یکی از دانش‌پژوهان ممتاز حوزه شناخته شد.

وی از سال ۱۳۵۰ قمری تدریس رسمی درس خارج فقه و اصول را آغاز کرد و در مدت شصت سال هزاران شاگرد و صدها مجتهد تربیت کرد. او در این دوره دو بار کتاب مکاسب را تدریس کرد، ده بار درس خارج کتاب نماز را ارائه داد و مباحث عروة الوثقی را از طهارت تا اجاره به پایان رساند. مباحث اصول فقه را شش بار به‌طور کامل تدریس کرد و دورهٔ هفتم را تا مبحث ضد ادامه داد.

پس از درگذشت سید محسن حکیم در ۱۳۸۹ قمری (۱۹۶۹ میلادی)، خویی مرجعیت عام یافت و زعامت حوزه علمیه نجف و رهبری دینی بخش بزرگی از شیعیان را بر عهده گرفت. پیروان او در ایران، عراق، کشورهای خلیج فارس، شبه‌قاره هند، افغانستان، کشمیر، برخی مناطق آفریقا، اروپا و آمریکا پراکنده بودند.

فعالیت‌های فرهنگی

خویی در کنار فعالیت‌های علمی، مجموعه‌ای از اقدامات فرهنگی و اجتماعی را در داخل و خارج عراق سامان داد. او مدارس دینی، کتابخانه‌ها و مراکز فرهنگی متعددی در شهرهایی چون قم، مشهد، اصفهان، نجف، بانکوک، راکند، نیویورک، لوس‌آنجلس، دیترویت، لندن و پاریس بنیان گذاشت. همچنین سه مؤسسهٔ خیریه با عنوان «مؤسسه امام خویی» در لندن، بمبئی و آمریکا از آثار اوست. افزون بر اینها، او در امیرنشین‌های خلیج فارس و مناطق مختلف جهان اقدام به تأسیس مساجد، حسینیه‌ها و مراکز علمی کرد.

در دورهٔ حکومت‌های مختلف عراق پس از عبدالکریم قاسم و به‌ویژه با قدرت‌گیری حزب بعث، حوزهٔ نجف با محدودیت‌ها و فشارهای بیشتری مواجه شد. خویی در این دوره با دشواری‌های گسترده‌ای در ادارهٔ حوزه و فعالیت‌های دینی روبه‌رو بود. در جریان اعتراضات مردمی علیه حکومت پهلوی در ایران، اطلاعیه‌ها و پیام‌هایی از سوی او منتشر شد که بعدها در کتاب «اسناد انقلاب اسلامی» گردآوری شد. همچنین در دورهٔ جنگ ایران و عراق، خویی فشارهای سیاسی و امنیتی شدیدی را از سوی حکومت بعث تحمل کرد و شماری از یاران و نزدیکان او بازداشت یا ناپدید شدند.

در سال ۱۹۹۱ میلادی و همزمان با رخدادهای پس از جنگ خلیج فارس، شهرهای مختلف عراق شاهد اعتراضات گسترده‌ای شدند. خویی در جریان این حوادث هیئتی برای سامان‌دهی امور دینی و اجتماعی معترضان تعیین کرد. پس از آن، حکومت بعث خانهٔ او را محاصره کرد، گروهی از اطرافیان او را بازداشت نمود و سپس او را از نجف به بغداد و از آنجا به کوفه منتقل کرد.

درگذشت

ابوالقاسم خویی در ۸ صفر ۱۴۱۳ قمری (۹ اوت ۱۹۹۲ میلادی) در بیمارستانی در بغداد درگذشت. پیکر او شبانه با حضور برخی اعضای خانواده و شاگردانش در مسجدالخضراء، محل تدریس او در نجف، به خاک سپرده شد.

آثار

با وجود اشتغال گسترده به تدریس و ادارهٔ حوزه، خویی در زمینه‌های علمی آثار متعددی تألیف کرد. در مجموع نوزده عنوان کتاب در چهل‌وچهار جلد از او منتشر شده که موضوعات فقه، اصول، تفسیر و رجال را دربرمی‌گیرند. مهم‌ترین آثار او عبارت‌اند از: «اجود التقریرات» (تقریرات درس اصول نائینی)، «البیان» و «نفحات الاعجاز» در علوم قرآنی و تفسیر، و کتاب مشهور «معجم رجال الحدیث» که یکی از منابع اصلی علم رجال در دوره معاصر به‌شمار می‌رود. افزون بر آثار چاپی، تعدادی نوشته‌های خطی از او برجای مانده و همچنین درس‌های او بر نوار ضبط شده، هرچند بسیاری از آنها هنوز پیاده‌سازی نشده‌اند. تقریرات درس‌های او نیز در هجده عنوان و بیش از چهل‌وهشت جلد منتشر شده است.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «خویی، سید ابوالقاسم». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.