فتحالقدیر
فتحالقدیر با نام معروف تفسیر فتحالقدیر کتابی در تفسیر قرآن نوشته محمد بن علی بن محمد شوکانی صنعانی از علمای شیعه زیدیه یمن که به زبان عربی تألیف شده است. تفسیر شوکانی تفسیر مختصری از تمام قرآن است که به گفته مؤلف آن، بین روایت و درایت را جمع کرده است. از ویژگیهای این تفسیر، طرح بحثهای موضوعی و ارائه دیدگاههای اعتقادی و کلامی در آن است.[۱]
مؤلف
مؤلف کتاب، محمد بن علی بن محمد شوکانی صنعانی از دانشمندان و متفکران قرن سیزدهم و اهل یمن است. او به سال ۱۱۷۳ ه.ق متولد شده و در سال ۱۲۵۰ ه.ق درگذشت. درباره گرایش فکری و عقیدتی شوکانی، میتوان گفت او از جهت محیط تربیتی تحت تأثیر مذهب زیدیه و وفادار به افکار کلامی و فقهی این مذهب است. اما از جهت دیگر، به دلیل اینکه قاضی القضاة اهل سنت بوده؛ تألیفات و آثار او در میانه این دو مذهب و دیدگاه به نگارش درآمده است. لذا از دیدگاه کلامی تابع و پیرو اهل سنت است و در مواردی بسیار محافظهکارانه برخورد کرده و سعی نموده که خود را وابسته به اهل بیت و مکتب آنان نشان دهد. دو کتاب نیل الاوطار (در فقه) و فتحالقدیر (در تفسیر) از مشهورترین آثار تألیفی او میباشد.[۱]
شیوه تألیف
براساس گزارش شناختنامه تفاسیر، تفسیر فتحالقدیر تفسیر مختصری از تمام قرآن است که به گفته مؤلف آن، بین روایت و درایت را جمع کرده است. شوکانی این تفسیر را در بین سالهای ۱۲۲۹ تا ۱۲۳۲ ه.ق تألیف نموده و روش نویسنده چنین است که ابتدا چند آیه را انتخاب کرده و سپس مختصری درباره پیام آیه توضیح میدهد. آنگاه به شرح کلمه به کلمه و جمله به جمله آیات میپردازد. او در این بخش، از ادبیات، صرف و نحو، معانی و بیان، لغت و سخنان مفسران استفاده میکند و در پایان احادیث و اخبار نقل شده در مجامع حدیثی اهل سنت را در معنای آیه، شأن نزول و تطبیق بر اشخاص میآورد. مؤلف در این قسمت تنها به آوردن احادیث اکتفا نمیکند؛ بلکه آنها را دستهبندی و نقد و بررسی کرده و درباره سند، کیفیت دلالت و رجال آن به اظهار نظر پرداخته است. وی از میان مفسران، بیشتر از نظر ابن کثیر، در نقد رجال حدیث بهره برده است.[۱]
ویژگیهای تفسیر
از ویژگیهای این تفسیر، طرح بحثهای موضوعی و ارائه دیدگاههای اعتقادی و کلامی در آن است. مؤلف بحثهای ادبی را به گونهای مطرح نکرده که خواننده خسته شود و همچنین از اهداف تربیتی و هدایتی در تفسیر خود منحرف نشده است. او در نوشتههای خود گاهی به نتیجهگیریهای اخلاقی و اجتماعی پرداخته و گاهی نیز برای مثال آوردن مطالب از شعر استفاده نموده است. شوکانی، منابع سخنان و مصادر تفسیری خویش را بیان کرده و در مقدمه این تفسیر، نیز به توضیح و شرح مختصری درباره تفسیر و مفسران، ویژگیهای تفسیر خودش و اهمیت و لزوم درک قرآن و تدبر در آیات آن پرداخته است. او از کسانی است که به «علم مناسبت» اعتقادی ندارد و آن را در علم تفسیر، تکلفآمیز و بیفایده میداند. شوکانی، دلیلتراشیهای موافقین این دانش را نوعی انحراف، تفسیر به رأی و گمراهکننده برمیشمرد.[۱]
نسخهشناسی
تعداد مجلدات فتحالقدیر ۵ جلد است که توسط ناشران مختلفی تاکنون به چاپ رسیده است. چاپ نخست آن در قاهره و توسط مطبعه مصطفی بابی حلبی در سال ۱۳۴۹ ق انجام گرفته است. همچنین افست از همین چاپ در بیروت توسط دارالمعرفة و دار احیاء التراث العربی در قطع وزیری صورت گرفته است. دارالحدیث در قاهره نیز تفسیر شوکانی را در ۶ جلد و به قطع وزیری در سال ۱۴۱۳ ق چاپ نموده که تحقیق، تصحیح، استخراج حدیث و تهیه فهرست از آن توسط ابوحفص سید ابراهیم بن صادق بوده است.[۱]
پانویس
ارجاعات
منابع
- ایازی، محمدعلی (۱۳۷۸). شناختنامه تفاسیر. رشت: کتاب مبین.