جادو

سِحر در لغت به معنای فسون، جادو و هر امری است که مأخذ آن لطیف و دقیق باشد. در اصطلاح دینی، سحر به اعمالی گفته می‌شود که از طریق ابزارهای غیرعادی و پنهانی در عالم طبیعت یا روح انسان اثر می‌گذارد. اسلام سحر را عملی حرام و در حکم کفر می‌داند، مگر آنکه برای ابطال جادوی دیگران به کار رود.

تعاریف و ماهیت سحر

اندیشمندان اسلامی تعاریف گوناگونی از سحر ارائه داده‌اند:

• طبرسی: سحر را مشابه کهانت و حیله دانسته است؛ گاهی تصرف در چشم بیننده است تا چیزی را برخلاف واقع ببیند و گاهی عملی است که صورت و جنس شیء را در ظاهر دگرگون می‌سازد.
• قرطبی: آن را نیرنگ‌های مخصوصی می‌داند که به دلیل دقت زیاد، تنها افراد خاصی به آن دست می‌یابند و مایه آن شناخت اشیاء و ترکیب آن‌ها در زمان‌های خاص است. وی معتقد است بیشتر سحرها خیال‌پردازی و عاری از حقیقت هستند.
• جنابذی (در تفسیر بیان السعادة): سحر را گفتار، کردار یا نقوشی می‌داند که در عالم طبیعت، خارج از اسباب عادی، اثر می‌گذارد. این تأثیر یا از آمیزش قوای روحانی با قوای طبیعی ناشی می‌شود یا از طریق تسخیر قوای روحانی صورت می‌گیرد. او برخلاف برخی، سحر را امری واقعی و حقیقی می‌داند نه صرفاً توهم.

تفاوت سحر با معجزه

از نظر حکمی، عالم طبیعت میان دو عالم ملکوت علیا (بالا) و ملکوت سفلی (پایین) قرار دارد. اگر تأثیرگذاری بر طبیعت از ناحیه عالم علوی و توسط نفوس پاک (از طریق ریاضت‌های شرعی) انجام شود، آن را «معجزه» یا «کرامت» می‌نامند. اما اگر این تأثیر از ناحیه عالم سفلی و ارواح ناپاک صورت گیرد، آن اسباب و آثار را «سحر» می‌خوانند. گاهی نیز نفس انسانی چنان نیرومند می‌شود که مستقیماً و بدون واسطه در طبیعت اثر می‌گذارد که بسته به منشأ آن، سحر یا معجزه نامیده می‌شود.

احکام فقهی و روایات

در شریعت اسلام، سحر از گناهان کبیره است:

• حکم ساحر: علی بن ابی‌طالب گفته است که هر کس بخشی از سحر را بیاموزد (کم یا زیاد)، کافر شده و پیوندش با خدا قطع می‌گردد. حد شرعی چنین کسی قتل است، مگر آنکه توبه کند.
• ابطال سحر: عیسی بن ثقفی که پیش‌تر جادوگر بوده و از این راه کسب درآمد می‌کرد، در دیداری با جعفر صادق از امکان توبه و ادامه کار پرسید. وی پاسخ داد: «بگشای ولی مبند»؛ یعنی آموختن سحر برای باطل کردن جادوی دیگران جایز است، اما برای ایجاد گره در کار مردم حرام است.
• مراجعه به ساحر: پیامبر اسلام گفته است هر کس به ساحر، کاهن یا دروغ‌پردازی مراجعه کند و سخن او را باور نماید، به تمام کتاب‌های آسمانی کافر شده است.
• سحر برای محبت: در روایتی آمده است زنی نزد پیامبر آمد و اعتراف کرد که برای جلب محبت شوهر تندخوی خود، جادو به کار برده است. پیامبر با شدت او را توبیخ کرد و فرمود که فرشتگان آسمان و زمین او را لعنت می‌کنند. آن زن پس از این سخنان توبه کرد و به عبادت و روزه روی آورد.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «سحر». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.