صادر اول
صادر اوّل اصطلاحی در فلسفه اسلامی است که به نخستین موجودی گفته میشود که از واجبالوجود یا ذات الهی صادر شده است. فیلسوفان این مفهوم را در چارچوب نظریهٔ صدور و بر پایهٔ اصل «از واحد جز واحد صادر نمیشود» تبیین کردهاند و غالباً آن را با عقل اول یکی دانستهاند.
مفهوم
در فلسفهٔ مشائی و سنتهای وابسته به آن، گفته میشود که از «واحد حقیقی» که هیچگونه کثرتی در ذات او نیست، در مرتبهٔ نخست تنها یک موجود میتواند صادر شود. دلیل این امر آن است که اگر از علت واحد در یک مرتبه بیش از یک معلول بهطور مستقیم صادر شود، مستلزم نوعی کثرت در ذات علت خواهد بود. از اینرو فیلسوفان نتیجه گرفتهاند که نخستین معلول از ذات الهی باید واحد باشد.[۱]
به بیان برخی متفکران، از جمله عبدالرزاق لاهیجی، علت برای صدور معلول معین باید دارای جهتی باشد که وجود آن معلول را ترجیح دهد. اگر چند معلول بهطور مستقیم از علت واحد صادر شوند، این ترجیح مستلزم تعدد جهات در علت خواهد بود، در حالی که ذات واجبالوجود بسیط و فاقد هرگونه کثرت است؛ بنابراین در مرتبهٔ نخست تنها یک معلول میتواند از او صادر شود.[۲]
ماهیت صادر اول
در نظام فلسفی حکمای اسلامی، صادر اول موجودی بسیط و مستقل از دیگر معلولات دانسته میشود؛ یعنی وجود یا تحقق آن وابسته به موجود دیگری نیست. به همین دلیل، فیلسوفان نتیجه گرفتهاند که صادر اول نمیتواند از مقولات عرضی باشد، زیرا عرض برای تحقق خود به جوهر نیاز دارد. همچنین از میان انواع جوهر نیز جسم نمیتواند صادر اول باشد، زیرا جسم مرکب از ماده و صورت است و هر یک به دیگری نیاز دارند. نفس نیز برای پیدایش خود به نوعی استعداد بدنی وابسته است. بر این اساس، حکما صادر اول را جوهر عقلی دانستهاند که در فلسفه با عنوان عقل اول شناخته میشود. با پدید آمدن عقل اول، نوعی کثرت در مراتب موجودات پدید میآید و از طریق آن سایر موجودات به ترتیب در نظام هستی تحقق مییابند.[۳]
پانویس
ارجاعات
منابع
- اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «صادر اول». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.