فخرالدوله

اشرف‌الملوک امینی مشهور به فخرالدوله (۱۲۶۱–۱۳۳۴ش) دختر مظفرالدین‌شاه قاجار و از چهره‌های بانفوذ، ثروتمند و فعال در مدیریت اقتصادی و امور خیریه در اواخر دوره قاجار و آغاز دوره پهلوی بود.

زندگی

اشرف‌الملوک امینی، فرزند مظفرالدین‌شاه قاجار و سرورالسلطنه، در سال ۱۲۶۲ خورشیدی در تبریز متولد شد. او سومین فرزند خانواده بود و در کودکی در مکتب‌خانه‌های تبریز سواد آموخت. در نوجوانی به عقد محسن‌خان امین‌الدوله، فرزند علی‌خان امین‌الدوله، درآمد. این ازدواج نقش مهمی در ورود او به مدیریت املاک و فعالیت‌های اقتصادی ایفا کرد.

املاک و فعالیت‌های اقتصادی

پس از انتقال مالکیت املاک لشت‌نشا به نام فخرالدوله، اداره کامل این دارایی‌ها عملاً در اختیار او قرار گرفت. مدیریت مستقیم، نظارت شخصی بر امور کشاورزی و اقتصادی و تصمیم‌گیری مستقل از ویژگی‌های شاخص او در این دوره بود. لشت‌نشا شامل ده‌ها روستا و از مراکز مهم تولید و صادرات برنج محسوب می‌شد. او در اداره اموال خانوادگی نقش محوری داشت و بسیاری از طرح‌های اقتصادی همسرش، از جمله تأسیس کارخانه‌ها و نهادهای آموزشی، با مشارکت و نظر او انجام می‌شد.

فخرالدوله در پی سفرهای متعدد به اروپا، اقدام به تأسیس مؤسسه حمل‌ونقل شهری موسوم به «بی‌بی تاکسی» کرد که از نخستین نمونه‌های تاکسی خصوصی در ایران به‌شمار می‌رفت. همچنین برنامه‌هایی برای ایجاد نهادهای مالی مستقل در نظر داشت که برخی از آن‌ها به مرحله اجرا نرسید.

ارتباط فخرالدوله با رضاشاه به پیش از سلطنت او بازمی‌گردد. در برخی اختلافات ملکی، رضاشاه نقش داور را ایفا کرد و رأی او به نفع فخرالدوله صادر شد. همچنین از نفوذ اجتماعی او برای کنترل تنش‌های سیاسی میان شاهزادگان قاجار استفاده می‌شد.

فخرالدوله بخش قابل توجهی از دارایی خود را صرف امور عام‌المنفعه کرد. ساخت مسجد، مدرسه، بیمارستان، آسایشگاه و حمایت مالی از خانواده‌های نیازمند از جمله فعالیت‌های او بود. آسایشگاه کهریزک که امروزه به عنوان مرکز نگهداری سالمندان و معلولان شناخته می‌شود، در اصل با هزینه او تأسیس شده بود. در سال ۱۳۲۹ خورشیدی، به دلیل فعالیت‌های گسترده در حوزه وقف و آموزش، نشان سپاس از سوی وزارت فرهنگ به او اعطا شد.

فرزندان

او دارای چند فرزند بود که از میان آنان علی امینی، نخست‌وزیر ایران، و ابوالقاسم امینی، کفیل وزارت دربار در دولت محمد مصدق، شهرت بیشتری یافتند. فخرالدوله در تربیت و آموزش فرزندان خود نقش فعالی داشت.

درگذشت

فخرالدوله در ۲۵ دی ۱۳۳۴ خورشیدی بر اثر سکته قلبی درگذشت و بنا به وصیت خود در آرامگاه خانوادگی در ابن‌بابویه به خاک سپرده شد. بخشی از اموال او پیش از مرگ وقف نگهداری از کودکان بی‌سرپرست شده بود.