قتاده بن دعامه

قتاده بن دعامه، قتاده بن دعامه سدوسی بصری، فقیه بصره و از عالمان بزرگ اهل سنت بود که در فقه، علوم و تفسیر در عصر خود جایگاه برجسته‌ای داشت و از تابعین به‌شمار می‌رفت. او نابینا بود یا نابینا شده بود و با وجود آن، به حافظه و هوش فراوان شهرت داشت. قتاده در عصر اموی می‌زیست و با حاکمان آن خاندان ارتباط داشت و در عین حال، از برخی مواضع او طرفداری از علی بن ابی‌طالب گزارش شده است. او در سال ۱۱۷ق درگذشت.

زندگی

قتاده بن دعامه سدوسی بصری از فقهای بصره و عالمان بزرگ اهل سنت بود و در فقه، علوم و تفسیر در عصر خود سرآمد اقران و مرجع دانش‌پژوهان به‌شمار می‌رفت. او از تابعین بود. قتاده نابینا بود یا بعدها نابینا شد، اما به اندازه‌ای حافظه و هوش داشت که گفته شده بود تمامی کوچه‌های بصره را بدون عصاکش طی می‌کرد.

قتاده اثری از خود بر جای نگذاشت، اما اقوال و دیدگاه‌های او در فقه و تفسیر فراوان نقل شده است. او در عصر اموی می‌زیست و با حاکمان آن خاندان ارتباط داشت، با این حال از برخی مواضع او طرفداری شدید از علی بن ابی‌طالب گزارش شده است. قتاده در سال ۱۱۷ق درگذشت. (سفینة البحار و دهخدا)

دیدار با محمد باقر

ابوحمزه ثمالی روایت می‌کند که در مسجدالنبی نشسته بود که مردی وارد شد، سلام کرد و از او پرسید آیا محمد بن علی را می‌شناسد. ابوحمزه پاسخ مثبت داد. آن مرد گفت چهل مسئله آماده کرده است تا از او بپرسد و هر پاسخی را که درست باشد بپذیرد و پاسخ نادرست را رد کند. ابوحمزه از او پرسید آیا خود او معیار صحیح و غلط را می‌شناسد. مرد پاسخ داد که آری. ابوحمزه گفت اگر خودت معیار حق و باطل را می‌دانی، چه نیازی به پرسش از او داری؟ مرد پاسخ داد که مردم کوفه کم‌طاقت‌اند و از ابوحمزه خواست هرگاه محمد بن علی را دید، او را خبر کند.

پیش از پایان سخن، محمد باقر وارد شد و گروهی از مردم خراسان و دیگر مناطق گرد او جمع بودند و مسائل حج را از او می‌پرسیدند. پس از آنکه حاضران مسائل خود را مطرح کردند و پاسخ گرفتند و رفتند، امام از آن مرد پرسید کیست. او خود را قتاده بن دعامه بصری معرفی کرد. امام از او پرسید آیا فقیه اهل بصره است و قتاده پاسخ مثبت داد.

در ادامه، محمد باقر به قتاده گفت خداوند گروهی از میان آفریدگان خود را بر دیگران حجت قرار داده و آنان را اوتاد زمین و مجریان اوامر و برگزیدگان در نشر علم خود قرار داده است و آنان را پیش از آفرینش این جهان به صورت سایه‌هایی در سمت راست عرش خود آفریده است. ابوحمزه می‌گوید قتاده مدتی طولانی سکوت کرد و سپس گفت بارها در برابر بزرگان فقها، مانند ابن عباس و دیگران، نشسته است، اما هرگز چنین اضطرابی به او دست نداده بود.

محمد باقر به قتاده گفت آیا می‌دانی اکنون کجا نشسته‌ای؟ در برابر خانه‌ای قرار داری که خداوند خواسته است بنیانش رفیع باشد و نام او در آن خانه‌ها برده شود و مردانی در آن، هر صبح و شام، او را تسبیح کنند و خریدوفروش و تجارت آنان را از یاد خدا باز ندارد. قتاده گفت به خدا سوگند راست گفتی و آن خانه‌ها از سنگ و گل نیستند.

حکم پنیر

قتاده از محمد باقر درباره حکم پنیر پرسید که آیا حلال است یا حرام. امام تبسم کرد و گفت آیا مسائل مهم تو به مسئله پنیر تنزل یافته است؟ قتاده گفت حواسش پرت شده و همه مسائل از ذهنش رفته است. امام پاسخ داد که پنیر اشکالی ندارد و حلال است.

قتاده درباره پنیر پرسید که آیا مایه حیوان مرده در تهیه آن به‌کار نمی‌رود. محمد باقر پاسخ داد که اشکالی ندارد؛ زیرا مایه حیوان، رگ و خون و استخوان ندارد تا مردار آن نجس باشد.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «قتاده بن دعامه». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.