میرزا کوچک‌خان جنگلی

میرزا یونس معروف به میرزا کوچک خان جنگلی

میرزا یونس معروف به «میرزا کوچک‌» در ۱۲۹۸ هجری شمسی در شهر رشت واقع در استان گیلان، متولد شد. در نوجوانی برای تحصیل علوم دینی به مدرسه مذهبی رفت و مدارج علمی را طی کرد. در ۱۳۲۶ هجری شمسی، در گیلان به گروه آزادی خواهان پیوست و برای مقابله با محمدعلی شاه قاجار روانه تهران شد. در جریان جنگ جهانی اول و در هنگامی که دسته‌ای از نمایندگان و رجال سیاسی به خاطر وضع بحرانی کشور و حضور نیروهای بیگانه دست به مهاجرت زده، میرزا درصدد برآمد تا با راه انداختن تشکیلات نظامی به مبارزه ضد استبداد رضاخانی و سرسپردگی‌ها، پیمان‌های نامناسب و تحمیلی بیگانگان و مداخلات آنان در امور داخلی کشور بپردازد.

اندیشه سیاسی

جریان ناسیونالیتی

در سال‌های آخر جریان مشروطه، جریان‌های سیاسی متعددی از جمله فرقه اجتماعیون عامیون و انجمن مخفی که طلیعه دار جریان ناسیونالیستی است روی کار آمد. انجمن مخفی، خواستار اصلاحات گسترده اقتصادی، سیاسی و اجتماعی بود. پس از آنکه انقلاب مشروطه به پیشرفت‌های خوبی دست یافت. دو حزب اجتماعیون عامیون و اجتماعیون اعتدالیون تأسیس شد و حزب اجتماعیون اعتدالیون را می‌توان پیشگام احزاب ناسیونالیستی در ایران دانست. این حزب دارای تمایلاتی تلفیق از آزادی خواهانه، قانون طلبانه، ناسیونالیستی و وطن پرستانه با تعلقات مذهبی بود.

جریان اسلامی

در اواسط قرن نوزدهم روحانیونی خواهان استقلال کشور، چون جمال الدین اسدآبادی از جریان‌های اسلامی دوران صفویه تا اوایل سلطنت قاجار که همواره روحانیون در تلاش برای عرضه نظریه حکومت فقهی - شرعی بودند، ظهور یافت. اسدآبادی خواهان اتحاد و وحدت عمومی علیه مبارزه با سلطه انگلیسی بود. بنا به نظر گروهی از مورخین تلاش او سبب شد که میرزای نایینی فتوای تحریم تنباکو را بدهد. تداوم این جریانات سبب شد روحانیون تقاضاهایی چون تأسیس عدالتخانه، تشکیل مجلس و تدوین قانون اساسی را در صدر خواسته‌های خود قرار دهند. در همین زمان میرزا کوچک که از شاگردان کاظم خراسانی بود رهبری روحانیت رشت در انقلاب مشروطه بر عهده گرفت و بدین ترتیب میرزا وارد جریان مذهبی با گرایش‌های میهن دوستی شد.

جریان چپ

اندیشه‌های چپ محصول انقلاب سرمایه‌داری روسیه در قرن نوزدهم و تغییرات اقتصادی و اجتماعی در این کشور بود. مهاجرت کارگران ایرانی برای کار در صنعت نفت باکو، عامل انتقال اندیشه‌های چپ از روسیه بود. در همین زمان کمیته انقلابی به رهبری ملک المتکلمین و ۵۷ روشنفکر دیگر بوجود آمد. با آغاز استبداد صغیر و تنگ شدن عرصه بر روحانیون بویژه روحانیون مبارز و مشروطه خواهان ناگزیر راهی قفقاز و تفلیس شد. این سفر در ارتقای تفکرات آزادی خواهانه میرزا کوچک بسیار مؤثر بود. او پس از بازگشت از قفقاز و مقایسه زندگانی در آنجا و ایرانی که درگیر قحطی و استعمار بود او را آشفته کرد؛ بنابراین به مجاهدان فتح تهران پیوست. چندی بعد میرزا کوچک با هیئت اتحاد اسلام ارتباط یافت و سپس برای برپایی جنبشی مسلحانه به سوی مازندران و لاهیجان رفت و با کمک احمد کسمایی عملیات چریکی خود را در جنگل‌های گیلان آغاز کرد.

تشکیل نهضت جنگل

شکست جریان مشروطه اول و دوم، مبارزان مشروطه‌خواه و همچنین مردم را دچار سرخوردگی کرد. این شکست‌ها حکمرانان داخلی را بر آن داشت تا بر مردم بیشتر سختگیری کنند. در همین زمان جنگ جهانی اول و اشغال ایران رخ داد. قحطی بیداد می‌کرد و مردم زیر فشار قوای داخلی و خارجی، روزهای سختی می‌گذراندند. در این شرایط انگلیس‌ها در جنوب و روس‌ها در شمال مناطق تحت کنترل خود گسترش دادند. دولت مرکزی در حفظ کشور ضعیف عمل می‌کرد. در همین شرایط جنبش جنگل ایجاد شد. رهبری جنبش بر عهده میرزا یونس معروف به میرزا کوچک خان بود. پس از مدتی مردم جذب جنبش شدند زیرا جنبش با هدف مخالفت با استبداد خارجی و احیای استقلال داخلی کشور ایجاد شده بود.

دخالت انگلیس و تسلیم شدن همرزمان میرزا مانند دکتر حشمت و احمد کسمایی، جنبش جنگل را در سال ۱۲۹۸ با شکست مواجه کرد. میرزا با اندک نفراتش به جنگل‌های تنکابن گریخت و به تجدید قوا پرداخت.

درگذشت

در آذر ماه ۱۳۰۰، میرزا کوچک پس از شکست نظامی از نیروهای دولت مرکزی که توسط رضاخان میرپنج پشتیبانی می‌شد، به کوهستان‌های تالش پناه برد، اما در سرمای شدید برف و بوران جان باخت. سر او توسط نیروهای دولتی جدا شد و به تهران فرستاده و جسمش در خلخال به خاک سپرده شد. ابتدا پیکر او در خانقاه گیلوان دفن شد. سپس سرش به رشت منتقل و در قبرستان حسن‌آباد دفن شد. پس از پیروزی انقلاب، پیکر وی به رشت منتقل و به‌طور موقت در میدان داراب دفن شد. در سال ۱۳۶۰ آرامگاه فعلی وی در قبرستان سلیمان داراب ساخته شد که اکنون محل اصلی دفن وی است و به عنوان اثر ملی ایران ثبت و شناخته شده است.