عالم ذر

ذَرّ جمع «ذَرّة» است و از همین معنا، تعبیر «عالم ذر» پدید آمده است. دربارهٔ عالم ذر، روایاتی از امامان شیعه نقل شده که هم از نظر سند و هم از جهت دلالت و معنا مورد نقد قرار گرفته‌اند.

واژه‌شناسی

واژه «ذرّ» در اصل جمع «ذَرّة» است و در ادبیات دینی، ترکیب «عالم ذر» بر پایه همین واژه شکل گرفته است. در روایات منسوب به معصومان دربارهٔ «عالم ذر» گزارشی آمده که بر اساس آن، خداوند پس از آفرینش آدم، نسل او را به صورت ذراتی همچون مورچه از پشت او بیرون آورد، به آنان عقل و ادراک عطا کرد، با آنان سخن گفت و ربوبیت خود و رسالت پیامبران را به ایشان شناساند. در این گزارش‌ها آمده است که آن ذرات به ربوبیت الهی اقرار کردند و خداوند آنان را بر این امر گواه گرفت.

در منابع اسلامی

این روایات به آیه‌ای از سوره اعراف مرتبط دانسته شده است: «وَإِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَیٰ أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَیٰ شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هٰذَا غَافِلِینَ أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَکَ آبَاؤُنَا…» (اعراف، ۱۷۲–۱۷۳). در این آیه، از گرفتن نسل فرزندان آدم از پشت آنان، گواه گرفتن ایشان بر خویش و اقرار به ربوبیت الهی سخن گفته شده است.

در ارزیابی این روایات گزارش شده است که از نظر سند ضعیف و نامعتبرند و از جهت دلالت نیز با متن آیه سازگار دانسته نشده‌اند. از جمله نکات مورد توجه آن است که آیه، مخاطب را «بنی‌آدم» معرفی می‌کند، نه خود آدم، و هدف از این گواه‌گیری را حجت بودن آن در روز قیامت می‌داند؛ به گونه‌ای که انسان‌ها نتوانند به غفلت از خداشناسی یا تأثیر محیط شرک بر تربیت خود استناد کنند. با این حال، اگر آن صحنه به یاد انسان‌ها نمانده باشد، دشوار است که چنین واقعه‌ای مبنای احتجاج بر آنان قرار گیرد.

به همین سبب، گروهی از مفسران، مراد آیه را نه عالم مستقلّی به نام «عالم ذر»، بلکه بیان فطری بودن خداشناسی در نهاد انسان دانسته‌اند. بر پایه این تفسیر، خداوند شناخت آفریدگار را در سرشت انسان قرار داده و عقل را ــ که در روایتی از پیامبر اسلام به «پیامبر درونی» هر انسان تعبیر شده ــ به او بخشیده است. بر این اساس، انسان عاقل با تکیه بر فطرت و عقل، اگر در نظام آفرینش بیندیشد، به وجود آفریننده و ناظم جهان پی می‌برد و همین بنا می‌تواند مبنای گواه گرفتن انسان‌ها بر ربوبیت خدا و مسئولیت آنان در روز حساب باشد.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «ذر». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.
• مصطفایی، محمد؛ کبیر، یحیی (۱۳۹۴). «چگونگی عالم ذربابررسی ونقدنظریات مربوط به آن». پرتال جامع علوم انسانی: ۴۹ تا۷۰.
• قدردان قراملکی، محمدحسن (۱۳۷۳). «نگاهی به عالم ذر». پرتال جامع علوم انسانی (۵۸).