آسمان

آسمان در زبان عربی و فارسی به هر آنچه بالای سر انسان قرار دارد، ازجمله فضا و جو، اطلاق می‌شود. در قرآن، آیات مربوط به آسمان را می‌توان در سه دسته کلی تقسیم کرد: ۱) آیاتی که از آسمان در معنای لغوی آن یاد کرده‌اند، ۲) آیاتی که آسمان را جهانی دیگر در برابر زمین معرفی کرده‌اند، و ۳) آیاتی که به خلقت، نقش و ویژگی‌های آسمان پرداخته‌اند. روایات اسلامی نیز اطلاعات گسترده‌ای دربارهٔ آسمان ارائه کرده‌اند.

معنای اصطلاحی

واژه «آسمان» و معادل عربی آن «سماء» به معنای هر آن چیزی است که بالای سر انسان قرار دارد، ازجمله سقف، فضا و سایر موارد مشابه. در کاربردی دیگر، این واژه به گنبد نیلگون محیط بر زمین اطلاق می‌شود که در حقیقت، فضایی وسیع و نامتناهی همراه با جو متراکم است.

آسمان در قرآن

آیات قرآن دربارهٔ آسمان را می‌توان در سه دسته کلی تقسیم کرد: آیاتی که به معنای لغوی آسمان اشاره دارند: این دسته از آیات به «سماء» به‌عنوان فضای بالای سر انسان اشاره می‌کنند. به‌عنوان نمونه: «وَمَن یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَکَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ…» (حج: ۳۱)؛ هرکس به خداوند شرک ورزد، گویی از آسمان سقوط کرده است. «وَأَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَکُمْ…» (بقره: ۲۲)؛ خداوند از آسمان آبی فرود آورد و به‌وسیله آن، روزی شما را از محصولات زمین فراهم ساخت. «أَلَمْ یَرَوْا إِلَی الطَّیْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِی جَوِّ السَّمَاءِ مَا یُمْسِکُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ…» (نحل: ۷۹)؛ آیا پرندگان را نمی‌بینند که در هوای آسمان به پرواز درآمده‌اند و هیچ‌کس جز خدا آن‌ها را نگه نمی‌دارد؟

آیاتی که به آسمان به‌عنوان جهانی دیگر در برابر زمین اشاره دارند: برخی آیات قرآن، آسمان را به‌عنوان جهانی فراتر از زمین معرفی می‌کنند. در این موارد، قرآن از دیدگاه ظاهری و عمومی به موضوع می‌پردازد، همان‌طور که در برخی آیات دربارهٔ هلال ماه نیز چنین رویکردی اتخاذ شده است: «یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَوَاقِیتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ…» (بقره: ۱۸۹)؛ از تو دربارهٔ هلال‌های ماه می‌پرسند، بگو این‌ها زمان‌بندی‌هایی برای مردم و حج هستند. در همین راستا، برخی آیات اشاره دارند که آسمان همچون سقفی محفوظ است: «وَجَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا مَّحْفُوظًا…» (انبیاء: ۳۲). آیه‌ای دیگر تأکید دارد که خداوند آسمان را از سقوط نگه می‌دارد: «یُمْسِکُ السَّمَاءَ أَن تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ…» (حج: ۶۵).

آیاتی که به آفرینش، ساختار، و نقش آسمان در تدبیر امور اشاره دارند: این گروه از آیات، موضوعاتی همچون مراحل خلقت آسمان، ویژگی‌های فیزیکی آن، و ارتباط آن با زمین را بیان می‌کنند: «ثُمَّ اسْتَوَیٰ إِلَی السَّمَاءِ وَهِیَ دُخَانٌ…» (فصلت: ۱۱–۱۲)؛ سپس به آسمان پرداخت که در آن هنگام به‌صورت دودی بود و آن را در دو مرحله به هفت آسمان تقسیم کرد. آیه دیگری به پیوستگی اولیه آسمان و زمین اشاره دارد: «أَوَلَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ کَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا…» (انبیاء: ۳۰)؛ آیا کافران ندیدند که آسمان و زمین در آغاز به هم پیوسته بودند و سپس آن‌ها را از هم جدا ساختیم؟

آسمان در حدیث

روایات بسیاری دربارهٔ آسمان در منابع حدیثی اسلامی نقل شده است. برخی از این روایات، به ویژگی‌های آسمان، تعداد آسمان‌ها و نقش آن‌ها در تدبیر امور اشاره دارند. مجموعه‌ای از این احادیث در کتاب‌هایی همچون بحارالانوار گردآوری شده است.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «آسمان». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.