مشیت الهی

خواست خدا یا مشیت الهی به معنای اراده پروردگار است. در مباحث کلامی، رابطه این اراده با اختیار انسان بررسی می‌شود. در روایات اسلامی آمده است که انسان با توانایی و اراده‌ای که خدا به او داده عمل می‌کند و در برابر اعمال خود مسئول است. همچنین از دو نوع اراده الهی، یعنی اراده تکوینی و اراده تشریعی، سخن گفته شده است.

معنای اصطلاحی

خواست خدا یا مشیت الهی به معنای اراده و خواست پروردگار است. یکی از مباحث مهم کلامی در این زمینه، بررسی رابطه اراده خداوند با افعال انسان است؛ اینکه آیا خواست خدا موجب سلب اختیار از انسان می‌شود یا انسان با وجود مشیت الهی دارای اختیار است. دربارهٔ این مسئله در روایات نقل‌شده از امامان شیعه سخنان فراوانی آمده و در مباحثی مانند جبر و اختیار به تفصیل بررسی شده است.

در منابع اسلامی

در روایتی، احمد بن محمد بزنطی از علی بن موسی الرضا دربارهٔ خواست خدا پرسید. او گفت بنویس: «خداوند می‌فرماید: ای فرزند آدم، تو به خواستنی که من به تو داده‌ام می‌خواهی؛ همان‌گونه که با چشمی که من داده‌ام می‌بینی. با نعمت‌ها و توانایی‌هایی که به تو داده‌ام واجبات مرا انجام می‌دهی و با نیرویی که به تو داده‌ام می‌توانی نافرمانی کنی. من تو را شنوا و بینا آفریدم. من نسبت به کارهای نیک تو سزاوارترم و تو نسبت به کارهای بد خود مسئول‌تری؛ زیرا خداوند در کارهای خود مورد بازخواست قرار نمی‌گیرد، ولی انسان در برابر اعمال خویش مسئول است.»

در روایت دیگری آمده است که گروهی در حضور محمد باقر نشسته بودند که خبر رسید یکی از افراد خاندان اموی اجازه ورود می‌خواهد. برخی پیشنهاد کردند که به او گفته شود محمد باقر در خانه نیست. او این پیشنهاد را نپذیرفت و گفت بگذارید وارد شود، زیرا خدا نزد زبان هر گوینده و در نیروی هر توانمندی حضور دارد؛ هیچ‌کس سخنی نمی‌گوید و نیرویی به کار نمی‌برد مگر آنکه خدا بخواهد. آن مرد وارد شد، پرسش‌های خود را مطرح کرد و پس از شنیدن پاسخ‌ها قانع شد و رفت.

انواع مشیت الهی

در برخی روایات نیز آمده است که اراده خداوند دو گونه است:

• اراده حتمی (تکوینی)
• اراده تشریعی

در اراده تشریعی ممکن است خداوند به کاری فرمان دهد یا از کاری نهی کند، اما در اراده تکوینی وقوع آن امر یا نهی در نظام آفرینش ممکن است به گونه‌ای دیگر باشد. برای نمونه گفته شده است که خداوند آدم و همسرش را از خوردن درختی در بهشت نهی کرد، اما در نظام آفرینش مقدر بود که آنان از آن بخورند، زیرا زندگی انسان برای زمین مقدر شده بود. همچنین دربارهٔ داستان ابراهیم و فرمان قربانی کردن فرزندش گفته شده است که فرمان الهی صادر شد، اما در اراده تکوینی خداوند قصد نداشت این ذبح انجام شود.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «خواست خدا». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.