شهادت

شهادت به عنوان یکی از ادله اثبات دعوا در حقوق و فقه اسلامی، جایگاهی ویژه دارد. این عنوان که در لغت به معنای «حضور و دیدن» یا «اعلام خبر قطعی» است، در اصطلاح فقهی به «اخبار جازم از حق لازم برای غیر، از سوی غیر حاکم» تعریف شده است. شهادت اقدامی است که با هدف احقاق حق یا انجام تکلیف شرعی انجام می‌گیرد و از مقوله تکلیف دانسته شده است.

مفهوم‌شناسی

در لغت، شهادت به معنای «حضور»، «دیدن» و گاهی «خبر قطعی» به کار رفته است. در برخی منابع مانند معجم مقاییس اللغه، شهادت به معنای حضور، علم و اعلام آمده است. و در اصطلاح فقهی، شهادت عبارت است از:

• شهید ثانی از فقهای اسلامی در تعریف اصطلاحی شهادت می‌گوید: «اخبار همراه با جزم و اطمینان از وجود حقی برای غیر، از جانب غیر حاکم».

• مراغی از اندیشمندان اسلامی در تعریف شهادت چنین می‌گوید: «اخبار از علم به امری که به دیگری مربوط است».

• جعفری لنگرودی از دیگر علمای اسلامی شهادت را اخبار ناخواسته از تخصص، مبتنی بر علم شخصی به امری جزئی، به نفع غیر و بدون ضرر برای خود، با قصد مشارکت در احقاق حق یا انجام تکلیف شرعی تعریف کرده است.

شهادت معمولاً به امور محسوس به یکی از حواس (دیدنی یا شنیدنی) مانند عقد، قتل یا سرقت مربوط می‌شود.

مفاهیم مرتبط

در مسأله شهادت یک سری مفاهیم مطرح است‌:

1. مشهود به: موضوع شهادت.
2. مشهود علیه: شخصی که علیه او شهادت داده می‌شود.
3. تحمل شهادت: دریافت و شنیدن شهادت.
4. ادای شهادت: اعلام و گواهی دادن نزد مرجع قضایی.

حق‌بودن یا تکلیف‌بودن شهادت

برخی شهادت را از مقوله حقوق می‌دانند که قابل اسقاط یا انتقال است. اما در فقه اسلامی، شهادت عمدتاً یک تکلیف شرعی تلقی شده است. مشهور فقهای شیعه ادای شهادت را واجب (گاه واجب کفایی، گاه عینی) می‌دانند. دلیل این امر، عدم ذی‌نفع بودن شاهد و لزوم اقامه حق است. بنابراین، شهادت نه یک امتیاز، بلکه وظیفه‌ای شرعی است که در صورت درخواست، انجام آن لازم است.

در قوانین ایران نیز مواد متعددی (مانند مواد ۱۳۷، ۱۷۰، ۱۸۹، ۱۹۹ قانون مجازات اسلامی) بر جنبه تکلیفی شهادت تأکید دارند.

یکی از مباحث چالش‌برانگیز در باب شهادت، امکان و شرایط شهادت زنان است.