قم

قم شهری در مرکز ایران است که در تاریخ تشیع به‌عنوان یکی از مراکز مهم مذهبی و علمی شناخته شده است. در روایات شیعه، این شهر با مفهوم مهدویت پیوند خورده و برای آن نقشی ویژه در دوران غیبت و پیش از ظهور مهدی ترسیم شده است؛ از جمله گردآمدن یاران، گسترش دانش دینی و ایفای نقش حجت بر دیگر سرزمین‌ها.

موقعیت جغرافیایی

قم شهری در مرکز ایران است که به عنوان شهری مذهبی و پایتخت حوزه علمیه شیعه در قرون اخیر به‌شمار می‌رود.

در فرهنگ شیعی

قم یکی از شهرهای مهم ایران در تاریخ تشیع است که در دوره‌های مختلف، جایگاه دینی و علمی برجسته‌ای یافته است. بنا بر گزارش‌های تاریخی، در سال‌های آغازین سلطه عرب‌ها بر این شهر، گروهی از دوستداران اهل‌بیت به قم مهاجرت کردند و به‌تدریج هویت مذهبی آن شکل گرفت. در ادامه، با ایجاد حلقه‌ها و مراکز علمی، قم به یکی از پایگاه‌های شناخته‌شده در ترویج فرهنگ شیعی تبدیل شد و در دوره‌های بعد، نقشی محوری در نشر آموزه‌های مرتبط با اهل بیت ایفا کرد. در ادبیات دینی معاصر، از این شهر به‌عنوان یکی از مراکز اصلی علمی و مذهبی جهان تشیع یاد می‌شود.

شهر مهدویت

در منابع روایی شیعه، قم جایگاهی ویژه در پیوند با مفهوم مهدویت یافته است. در برخی روایات، میان نام این شهر و عنوان «قائم» ارتباط معنایی برقرار شده و چنین تفسیر شده است که نام قم با قیام و گردآمدن پیرامون مهدی تناسب دارد. بر اساس روایتی منسوب به جعفر بن محمد، در پاسخ به پرسشی دربارهٔ علت نام‌گذاری قم، گفته شده است که این نام از آن روست که مردم قم پیرامون قائم گرد می‌آیند، با او قیام می‌کنند و در یاری او پایداری نشان می‌دهند.

در روایت دیگری نقل شده است که گروهی از بزرگان ری نزد جعفر بن محمد رفتند و خود را اهل ری معرفی کردند، اما او آنان را «برادران قمی» خطاب کرد و این تعبیر را چند بار تکرار نمود. در ادامه این روایت، برای هر یک از مکه، مدینه و کوفه به‌ترتیب به‌عنوان حرم خدا، پیامبر و علی بن ابی‌طالب اشاره شده و قم به‌عنوان حرم اهل‌بیت معرفی شده است. همچنین در همین نقل آمده است که زنی از نسل او به نام فاطمه در قم دفن خواهد شد و زیارت او موجب پاداش اخروی دانسته شده است. راوی تصریح می‌کند که این سخن پیش از تولد موسی بن جعفر بیان شده بود.

در کتاب بحارالانوار نیز دو روایت از جعفر بن محمد دربارهٔ آینده قم و نقش آن پیش از ظهور مهدی نقل شده است. در یکی از این روایات، قم و مردم آن حجت بر دیگر شهرها و مردمان معرفی شده‌اند و تأکید شده است که خداوند آنان را مورد تأیید قرار می‌دهد. همچنین به وضعیت معیشتی سخت دین‌داران در قم اشاره شده و این امر در چارچوب حفظ کارکرد معنوی شهر تفسیر شده است. در ادامه، از نقش قم در دوران غیبت قائم و پیش از ظهور او سخن به میان آمده و بر دفع بلا از این شهر و حمایت الهی از آن تأکید شده است.

در روایت دیگر، از انتقال مرکزیت علم از کوفه به قم سخن گفته شده و قم به‌عنوان کانون دانش معرفی شده است؛ به‌گونه‌ای که دانش از آن به شرق و غرب جهان گسترش می‌یابد و بدین‌ترتیب اتمام حجت بر مردم صورت می‌گیرد. در این نقل، نقش قم و مردم آن در رساندن پیام دینی در دوران غیبت برجسته شده و سپس به ظهور قائم اشاره شده است.

پانویس

منابع

• سلیمیان، خدامراد (۱۳۹۰). فرهنگ نامه مهدویت. قم: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود.