رکوع
رکوع به معنای خم شدن و انحناء است و در زبان عربی به صورتهایی چون «رَکَعَ الشیخ» به معنای خم شدنِ سالخورده به کار میرود. در اصطلاح فقهی و عبادی، رکوع بخشی از نماز است که در آن نمازگزار به حالت تعظیم خم میشود بهگونهای که دستها – دستکم سرانگشتان – به زانو برسند.
رکوع در نماز
رکوع در همه رکعتهای نماز، پس از قرائت حمد و سوره یا تسبیحات، انجام میشود و در فقه اسلامی از «ارکان نماز» بهشمار میآید؛ بهگونهای که افزایش یا کاهش آن، چه عمدی و چه سهوی، موجب بطلان نماز دانسته شده است. ذکر واجب رکوع در فقه شیعی، یک بار گفتن «سبحان ربی العظیم و بحمده» یا سه بار «سبحانالله» دانسته شده و بعضی فقیهان مطلق ذکر را کافی دانستهاند.[۱]
کاربرد واژه در قرآن
واژه رکوع و مشتقات آن در چند آیه قرآن آمده است، از جمله:[۲]
- «وَارْکَعِی مَعَ الرَّاکِعِینَ» (آلعمران، ۴۳)
- «وَإِذَا قِیلَ لَهُمُ ارْکَعُوا لَا یَرْکَعُونَ» (مرسلات، ۴۸)
- «الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ» (مائده، ۵۵)
آیه اخیر، در برخی منابع تفسیری، همراه با شرحی روایی دربارهٔ شأن نزول آن نقل شده است. در منابع روایی و تفسیری شیعه، بهویژه در مجمعالبیان، روایتی مفصل نقل شده است که در آن گروهی از راویان از اباذر غفاری نقل میکنند. بر اساس این گزارش، اباذر در کنار زمزم نقل کرده که در حضور پیامبر اسلام، فرد نیازمندی درخواست کمک کرد و علی بن ابیطالب – در حالی که در رکوع بود – به او اشاره کرد و نیازمند انگشتری را از دست او گرفت. سپس پیامبر دعا کرد و پس از آن، جبرئیل آیه «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ…» را بر او خواند. این روایت را شماری از مفسران و راویان نقل کردهاند و در منابع اهل سنت و شیعه به شکلهای مختلف گزارش شده است.[۳]
در آثار برخی مفسران از جمله ثعلبی، طبری، رمّانی و دیگران نیز نقل شده است که این آیه دربارهٔ بخشش انگشتر در حال رکوع گزارش شده است. همچنین این مضمون در روایاتی منسوب به محمد باقر و جعفر صادق نیز آمده است.[۴]
نکته روایی
در منابع روایی جملهای از علی بن ابیطالب نقل شده است که بیان میکند برای هر سوره قرآن، «حق رکوع و سجود» باید رعایت شود.[۵]
پانویس
ارجاعات
منابع
- اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «رکوع». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.