ریاضت

ریاضت به معنای کوشش همراه با رنج و تمرین برای مهار و تربیت نفس است. در اخلاق اسلامی، ریاضت نفس به معنای خودسازی و عادت دادن انسان به فضایل اخلاقی و ترک خواهش‌های نادرست نفس دانسته می‌شود. در آیات و روایات نیز بر نقش ریاضت در تهذیب نفس و دستیابی به حکمت و فضایل تأکید شده است.

مفهوم لغوی و اصطلاحی

ریاضت در لغت به معنای کوشش همراه با رنج و سختی است و در اصطلاح اخلاقی به معنای تربیت و رام کردن نفس از طریق تعلیم، تمرین و خودسازی به کار می‌رود. هدف از ریاضت نفس آن است که انسان تمایلات و خواهش‌های نفسانی را مهار کند و خود را به فضایل اخلاقی و رفتارهای پسندیده عادت دهد.

ریاضت در روایات اسلامی

در روایات اسلامی بر اهمیت ریاضت نفس در تربیت اخلاقی انسان تأکید شده است. در حدیثی نقل شده است که انسان باید خود را به اخلاق نیکو عادت دهد، زیرا مسلمانی که دارای اخلاق پسندیده باشد همانند کسی است که روزها روزه می‌گیرد و شب‌ها به عبادت می‌پردازد. همچنین گفته شده است که هر کس در ریاضت دادن نفس خود مداومت داشته باشد از آن بهره خواهد برد و این کار تنها در نفس بیدار و آگاه تحقق می‌یابد.

در برخی سخنان نیز یادگیری حکمت و غلبه بر عادت‌های ناپسند از عوامل تقویت ریاضت دانسته شده است. در نامه‌ای که به عثمان بن حنیف نسبت داده شده، نمونه‌ای از ریاضت نفس بیان شده است؛ در آنجا سخن از تربیت نفس به قناعت در خوراک و ساده‌زیستی و نیز توجه به عبادت و خشوع آمده است.

در برخی احادیث قدسی نیز رابطه میان ریاضت و دستیابی به حکمت بیان شده است. در این احادیث گفته شده است که کسی که شکم خود را گرسنه نگه دارد و زبان خود را حفظ کند، به حکمت دست می‌یابد. همچنین در روایتی دربارهٔ گفت‌وگوی موسی و خضر نقل شده است که از جمله پندهای خضر به موسی این بود که انسان باید نفس خود را به صبر و استقامت عادت دهد تا از گناه رهایی یابد.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «ریاضت». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.