ریا

ریاء به معنای خودنمایی و انجام دادن کارهای نیک به قصد جلب توجه و تحسین مردم است. در این حالت فرد عمل دینی یا اخلاقی را نه برای رضای خدا، بلکه برای کسب اعتبار و محبوبیت در میان مردم انجام می‌دهد. در متون اسلامی، ریا از صفات نکوهیده اخلاقی و از آفات بزرگ اعمال دینی شمرده شده و آیات قرآن و روایات فراوانی در نکوهش آن وارد شده است.

مفهوم ریا

ریاء به معنای آن است که انسان کار نیک یا عبادتی را برای جلب توجه مردم انجام دهد تا در دل آنان جای گیرد و مورد ستایش قرار گیرد. در منابع اخلاقی اسلامی این خصلت از صفات زیان‌بار و از بیماری‌های اخلاقی شمرده شده است. در قرآن آیاتی در نکوهش این رفتار آمده است، از جمله آیاتی که درباره کسانی سخن می‌گوید که نماز می‌گزارند اما در عبادت خود سستی می‌کنند و اعمال خود را برای نشان دادن به دیگران انجام می‌دهند، یا کسانی که اعمال خود را برای نمایش به مردم انجام می‌دهند و یاد خدا در زندگی آنان اندک است.

ریا از مادّه «رأی» و ریا آن است که کسی کارهای نیک یا خصلت‌های پسندیده یا عقاید خدا را به مردم نشان دهد و وانمود کند تا در دل‌ها منزلت یابد یا به خوبی و امانت و دیانت مشهور شود. ریا از جهت لغوی از رؤیت مشتق شده است و به معنی طلب منزلت و مقام در قلوب مردم به وسیله ارائه اعمال نیک می‌باشد. و سُمعه لغتی است که از سماع گرفته شده و به معنی طلب منزلت در قلوب مرم به وسیله انتشار موجبات منزلت است.

در منابع اسلامی

در روایات

در روایات اسلامی نیز ریا به شدت نکوهش شده است. در حدیثی نقل شده است که از پیامبر اسلام درباره عامل نجات در روز قیامت پرسیده شد و در پاسخ بر پرهیز از فریب دادن خدا تأکید شد؛ زیرا کسی که عملی را برای خدا انجام می‌دهد اما هدف دیگری در دل دارد، در حقیقت به خود نیرنگ زده است. در همین روایت، ریا نوعی شرک دانسته شده و گفته شده است که ریاکار در روز قیامت با عناوینی مانند کافر، فریبکار و زیانکار خوانده می‌شود و به او گفته می‌شود پاداش خود را از کسانی بخواهد که برای جلب نظر آنان عمل کرده است.

در احادیث دیگری نیز ریا «شرک کوچک» معرفی شده و گفته شده است که خداوند عملی را که اندکی ریا در آن باشد نمی‌پذیرد. همچنین نقل شده است که در دوزخ جایگاهی ویژه برای برخی از ریاکاران وجود دارد. در برخی روایات نیز از دورانی سخن گفته شده است که مردم در ظاهر دیندار و آراسته‌اند، اما درون آنان آلوده به دنیاطلبی است و اعمال دینی را برای جلب توجه دیگران انجام می‌دهند.

در برخی روایات نمونه‌هایی از اعمالی که ممکن است به سبب ریا بی‌ارزش شود بیان شده است. در این روایات آمده است که ممکن است فردی نماز بخواند، در جهاد شرکت کند، قرآن بیاموزد یا اموال خود را ببخشد، اما اگر هدف او از این اعمال جلب ستایش مردم باشد، این اعمال در پیشگاه الهی پذیرفته نمی‌شود. در چنین مواردی به شخص گفته می‌شود که این کارها را برای تحسین مردم انجام داده است و باید پاداش خود را از همان کسانی طلب کند.

در برخی احادیث نشانه‌هایی برای ریاکار بیان شده است. از جمله گفته شده است که ریاکار در تنهایی در انجام عبادت سستی می‌کند، اما هنگامی که در میان مردم قرار می‌گیرد با نشاط و جدیت بیشتری عبادت می‌کند و دوست دارد که دیگران او را به سبب کارهایش ستایش کنند.

تحقق ریا

مقام اول آن است که عقاید خدا را اظهار می‌کند، تا به دینداری مشهور شود. مثل اینکه بگوید: من کسی را جز خدا، مؤثر در وجودم نمی‌بینم یا من به کسی جزء خدا، توکل ندارم یا به کنایه یا اشاره خود را متدیّن معرفی می‌کند، که این شیوه رایج‌تر است. یا عقاید باطل را از خود نفی کند، چه به صراحت یا با اشاره، تا در دل‌ها موقعیتی پیدا کند. در این مقام، نکاتی در چند بخش بیان می‌شود.

۱- زشتی ریا: ریا در اصول عقاید و معارف الهی از همه ریاها سخت‌تر و عاقبتش بدتر و ظلمتش بیشتر است. صاحب این ریا، معتقد به چیزی که نشان می‌دهد نباشد، از منافقین است که عذابی سخت دارند و اگر معتقد باشد ولی برای جلب توجه دیگران اظهار کند، هر چند منافق نیستند ولی نور ایمان از قلب او می‌رود و به جای آن ظلمت کفر جایگزین می‌شود. چنین شخصی هر چند که در آغاز کار، مشرک به شرک خفی است.

۲- علم غیراز ایمان است: علم به خدا و صفات او و علم به فرشتگان و انبیاء و کتب آسمانی و قیامت، غیر از ایمان به آن‌هاست. ایمان، یک عمل قلبی و باور درونی است. اگر با برهان به چیزی علم پیدا نکرد، تا دل تسلیم نشود ایمان حاصل نشده و ایمان در مرحله کامل به اطمینان می‌رسد.

۳-ریشه‌کن کردن ریا: طبق آنچه که از کتاب آسمانی مسلمانان قرآن و سخنان امامان شیعه و از برهان و مکاشفه بر می‌آید و عقل هم آن را می‌پذیرد، خدا بر همه هستی و کائنات، احاطه و اشراف دارد و همه دل‌ها در تصرف اوست و هیچ‌کس، حتی صاحب قلب هم جز به اذن خدا نمی‌تواند در دل تصرف کند؛ بنابراین با ریا نمی‌توان دل‌های بندگان را جلب و جذب کرد و به دلیل یک محبت جزئی و شهرت بی‌فایده نزد بندگان، کرامت‌ها و رضای الهی را از دست نده و اعمالی که با آن می‌توانی سعادت ابدی را فراهم سازی به ظلمت شرک و نفاق مبدل نکن و برای خویش حسرت و ندامت و عذاب فراهم نساز.

۴-دعوت به اخلاص: بدان که مالک حقیقی و ولی نعمت واقعی کرامات بسیاری به ما کرده است. حتی قبل از آمدن ما به این دنیا نعمت‌های زیادی چه نهان و چه آشکار برای ما فراهم کرده است. او از ما خواسته که قلب را برای او خالص کنیم تا خودمان فایده ببریم و اگر بر خلاف رضای او عمل کنیم ظلم بزرگی به خویش کرده‌ایم زیرا به او زیانی نمی‌رسد چه موحد باشیم و چه مشرک.

مقام دوم آن است که خصلت‌های نیکو را اظهار کند، یا از خصلت‌های بد تبرّی جوید.

زدودن ریا: ریا در این مقام به شدت مقام اول نیست، ولی ممکن است کار ریاکار در این مقام به همان نتیجه منجر شود که در مقام اول بود. ملکات فاضله، به انسان صورت انسانی می‌دهد و صورت انسانی، در عالم ملکوت تابع ملکات نفس است. اگر سالک، راه را با قدم نفس حرکت کرد، ریاضت و سلوک او به سوء عاقبت منتهی می‌شود و بیش‌تر ادعای باطل از اینگونه اشخاص بروز می‌کند. اما اگر با قدم حق سلوک کرد و خداجو شد، ریاضت او مشروع است و خدا او را راهنمایی می‌کند و طبق آیه ۶۹ سوره عنکبوت از کتاب آسمانی مسلمانان کار او را با عادت منتهی می‌سازد و خودنمایی و ریا از او دور می‌شود.

ترک غیر خدا

مقام سوم که ریای مشهور بین فقهای شیعه است، آن است که عبادت شرعی یا کارهای خوب عقلی را به قصد جلب توجه مردم عمل کند، چه در خود عمل ریا کند، یا در کیفیت و شرایط یا اجزای آن، یا آن‌که با قصد ریا، عملی را ترک کند. در اینجا به شرح این سه مقام و بیان درمان آن به‌طور اختصار پرداخته می‌شود. این نوع از ریا نسبت به سایر انواع آن رایج‌تر است چون نوعاً مردم متعبّد اهل مناسک و عبادت صوری هستند و شیطان در مقام سوم بیش از دو مقام قبل در افراد رسوخ می‌کند.

۱- ریا در عبادت: ریا در این مقام، بیشتر از موارد دیگر است؛ چون عمده مردم اهل انجام مناسک و عبادت‌های صوری هستند و دارای بهشت جسمانی و اعمالی هستند، شیطان نیز از همین راه وارد می‌شود و ریشه ریا را در عمل مردم آبیاری می‌کند و حسنات را به سیئات مبدل می‌سازد و مردم را از راه عبادت وارد جهنم می‌کند.

۲- دقت در امر ریا: بسیار اتفاق می‌افتد که ریاکار توجه ندارد که ریا به اعمال او رخنه کرده است. خیال می‌کند کارهایش برای خداست، ولی برای شیطان است و چون انسان حب نفس دارد، عیب‌های خود را می‌پوشاند و در این امر حتی از اهل علم و فضل هم دست‌بردار نیست.

۳-دعوت به اخلاص: در سخنی از امامان شیعه وارد است اگر کسی برای خدا چهل صباح، اخلاص ورزد، چشمه‌های حکمت از قلبش به زبانش جاری گردد.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «ریاء». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.