زنان خطاط قرآن

خوشنويسی از مهم‌ترين شاخصه‌های هنر اسلامی است. اين هنر در دوران قاجار دربين شاهان و شاهزادگان رواج داشت. خطی که اکثر هنرمندان اين دوره به آن کتابت کرده‌اند نسخ است. در دوران قاجار، هنر خوشنويسی از اهميت ويژه‌ای  برخوردار بود. در دربار فتحعلی شاه قاجار، هنرهای مختلفی شکوفا شد که خوشنويسی يکی از آن هاست. چهار بانویی که به کتابت قرآن اشتغال داشتند که دو تن از اين بانوان از دختران فتحعلی شاه به نام‌های «ام السلمه» و «ضياءالسلطنه»و دو تن ديگر از بانوان درباری دوره ناصرالدين شاه قاجار به نام‌های «خورشيدکلاه خانم» و «مريم بانو نايينی» هستند.

۱.ام‌السلمه

ام السلمه از دختران فتحعلی شاه قاجار است که خوشنويس و هنرمند بود و به کتابت نيز عشق می ورزيد. ام السلمه از بانوان شاعر سده سيزدهم و چهارمين دختر فتحعلی شاه قاجار بود که به گلين خانم شهرت داشت داشت. مادر وی زيباچهرخانم از مردم گرجستان و برادر تنی او شاهزاده محمدعلی ميرزا ملقب به دولت شاه بود. در حدیقة الشعرا از اين بانو با عنوان عصمت قاجار نام برده شده است. او در دربار فتحعلی شاه قاجار بزرگ شد و هنر خوشنويسی را از استادانی همچون زين الدين اصفهانی و حاج علی آقا فرزند ميرزا علی محمدخان نظام الدوله فراگرفت. وی در محافل درباری به داشتن اطلاعات زياد شهرت داشت. ام السلمه با پسرعموی خويش زين العابدين خان فرزند حسينقلی خان برادر فتحعلی شاه ازدواج کرد. تعدادی از آثار وی که مجموعه نفيسی از کتاب‌های دعا و قرآن‌های خطی است در آستان قدس رضوی، آستانه مقدسه حضرت معصومه، عتبات مقدسه در عراق، کتابخانه کاخ گلستان، کتابخانه ملک و موزه قرآن موجود است. ام‌السلمه شعر نيز می سرود و از او مرثيه‌هايی نيز به جا مانده است.

نمونه آثار او عبارت اند از:

۱ .يک رقعه از مرقع به خط نسخ با رقم و تاريخ نقمت بنت شه ام السلمه ۱۲۴۵ در کتابخانه کاخ موزه گلستان؛

۲ .يک قطعه نسخ کتابت از مرقع شماره ۱۲ کتابخانه آستان قدس رضوی با رقم و تاريخ نقمت بنت خاقان فتحعلی شاه، ام السلمه، سنه ۱۲۵۵؛

۳ .يک قطعه نسخ به تاريخ رمضان ۱۲۹۵در کتابخانه ملک؛

۴ .يک نسخه قرآن نيم ورقی جلد روغنی در کتابخانه کاخ موزه گلستان؛

۵ .تعقيبات نماز با قطع نيم ربعی، جلد روغنی با تزيينات خط نسخ به تاريخ ۱۲۴۵در کتابخانه کاخ موزه گلستان؛

۶ .يک نسخه سور و ادعيه به قطع نيم ربعی، جلد روغنی به خط نسخ به تاريخ ۱۲۳۸ در کتابخانه کاخ موزه گلستان؛

۷ .يک نسخه دعای صباح به قطع نيم ربعی، جلد روغنی با تزيينات کتابت به خط نسخ و تاريخ ۱۲۳۸در کتابخانه کاخ موزه گلستان؛

۸ .دعای کميل به خط وزيری کوچک، جلد روغنی با خط نسخ کتابت و شکسته به تاريخ رمضان ۱۲۰۵ در کتابخانه کاخ موزه گلستان؛

۹ .يک رقعه کتابت به تاريخ ۱۲۴۸ در مجموعه حاج‌حسين آقا؛

۱۰ .قرآن به خط نسخ کتابت به شماره ۶۰۱۶ع در ۲۳۹ برگ و ۱۷ سطر در کتابخانه موزه ملی ايران؛

۱۱ .زيارت عاشورا، موزه قرآن؛

معرفی سه نسخه قرآن با کتابت ام‌سلمه

۱. نسخه قرآن در کتابخانه ملی ایران

یکی از قرآن‌های ام السلمه در کتابخانه ملی ايران با شماره کتابشناسی ملی ۶۰۱۶ع موجود است. در معرفی اين قرآن نفيس، که به شيوه‌ای عالی نگارش يافته، چنين آمده است: تمامی مدآت منفصل تحرير شده‌اند. استحکام و پختگی خط آن قابل توجه است. دارای ۲۳۹ برگ، ۱۷ سطر، اندازه سطور ۱۰۰ در ۵۰، قطع ۱۳۷ در ۸۰ است. نوع کاغذ فرنگی نخودی و آهار و مهره، به خط نسخ و رقاع، تزيينات جلد از تيماج پوست اناری، روکش پارچه‌ای سرمه‌ای منقوش به گل و بوته الوان و دارای جلد پاکتی به تيماج سرخ با جداول زرين است. تزيينات متن قرآن در دو صفحه نخست سوره کلام الله مجيد با مرکب الوان ميان ترنج‌های طلاپوش و حواشی داخلی و خارجی تذهيب ترصيع با طرح های اسليمی و پيچک‌های سروی، جدول سرخ و زرين، صفحات سوم و چهارم مذهب مرصع نفيس عالی و پرکار با طرح ترنج و سرترنج طلاپوش در وسط طرح‌های اسليمی زرين و رنگين در اطراف است و دعای قبل از تلاوت به قلم رقاع به رنگ ليمويی نگارش يافته است. صفحات پنجم و ششم سرلوح کتيبه مذهب مرصع نفيس و ممتاز و پرکار با اسليمی‌های زرين و الوان، پيچک‌های سروی و گل‌های شاه عباسی ظريف، طلااندازی بين سطور محرر دندان موشی، اسامی سوره‌های فاتحةالکتاب و بقره در صدر و آيات «لا يمسه الا المطهرون» و «تنزيل من رب العالمين» به قلم رقاع با سفيدآب در ذيل تحرير شده‌اند. مابقی صفحات جدول کشی و کمندکشی شده و نام سوره‌ها به قلم رقاع با الوان سفيدآب، زرنگار، شنگرف و لاجورد در ميان کتيبه‌های بازوبند طلاپوش آمده است. فواصل آيات با گل های شش پر زرين مرصع و مزين است. کتاب دارای مهر تملک است و در آن نوشته شده است: «اين کلام الله مجيد را عمه خانم بهتر از جانم برای ما نوشته و ما هم به نورچشم ارجمند ناصرالدين ميرزا بخشيديم.

۲. نسخه قرآن در کتابخانه موزه گستان

قرآن دیگری نیز توسط ام‌سلمه خوشنویسی شده و در کتابخانه کاخ موزه گلستان موجود است. بنا به معرفی بدری آتابای، اين قرآن دارای متن و حاشيه نخودی رنگ، خط نسخ خوش، به رقم ام السلمه دختر خاقان خلدآشيان در ۱۳۰۲ق است. پشت صفحه اول مهر رشيدالسلطنه به چشم می‌خورد. صفحه اول و دوم قرآن تماماً مذهب به سبک هرات است و طرح کتيبه‌ای داشته و دارای دو سرلوح ممتاز و مذهب چهار کتيبه بازوبندی مذهب ممتاز دارد. دو لوح پيشانی و دو لوح در متن لاجوردی آن‌ها اسم سوره الکتاب و سوره بقره را با خط نسخ بسيار شيوايی با زر نوشته‌اند. بين سطور طلا اندازی دندان موشی زوج تحرير مشکی است. مابقی اوراق صحيفه‌ی شريف مجدول کمندکشی زرين و الوان است. ختم آيه‌ها با گل‌های پنج پر طلايی مشخص است، جزء، نصف جزء، حزب و سرسوره‌ها در حواشی ترنج‌ها مذهب تزيينی، در متن لاجوردی به خط نسخ با زر نوشته شده در کتيبه‌های بازوبندی تزيينی که اطرافش طلا اندازی دندان موشی زوج تحرير مشکی است، در متن لاجوردی به خط نسخ با زر نگاشته شده در صفحه آخر کلام االله مجيد در ترنج مذهب متن لاجوردی اسم فتحعلی شاه قاجار را با زر به خط نسخ نوشته‌اند و در حاشيه همين صفحه به خط تعليق و مرکب مشکی نوشته شده: «هو الله تعالی. اين قرآن خط ام السلمه دختر خاقان خلد آشيان و خواهر شاهزاده محمدميرزاست. مادر نواب عاليه زنان سلطان مراد ميرزا حسام السلطنه است که پيش آقازين العابدين اصفهانی مشق کرده. حاجی علی آقا پسر حاجيه شمس الدوله دختر خاقان مغفور و پسر ميرزاعلی محمد خان نظام الدوله به تاريخ شهر صفرالمظفر سنه ۱۳۰۲ق به حضور مبارک اعلی حضرت قدر و قيمت ارواحناه فداه اهدا نموده است و در ۱۱ شهر صفر ۱۳۰۲ق تحرير شد.» تعداد صفحات آن ۴۸۸ است و هر صفحه ۱۷ سطر کتابت دارد. مقوای روغنی بوم گل ماشی که با گل و بوته‌های مختلف به رنگ الوان نقاشی شده و در دو حاشيه يکی متن مشکی با زنجيرهای طلايی و ديگری با زمينه سبز يشمی است و به طرح کتيبه‌ای تذهيب شده که اشعاری در مدح فتحعلی شاه قاجار را با سفيدآب و به خط نستعليق خوش نگاشته‌اند و روی جلد ذکر شده: «رقم ملک علی بنده خاقان آمد به تاريخ ۱۲۴۱ق.» اين فرد همان علی اشرف مشهور است که سجع آن ربعه محمدعلی اشرف است. درون جلد مقوای روغنی بوم عنابی است که با گل وبوته‌های اناری زرين تذهيب شده با دو حاشيه  باريک يکی طلايی و ديگری زمينه يشمی نقطه نشان با سفيدآب. آغاز آن با سوره فاتحة الکتاب است و در پايان دعای ختم قرآن با رقم ام‌السلمه به تاريخ ۱۲۴۱ق آمده است.

۳. نسخه قرآن در آستان مقدس قم

سومين قرآن نسخه‌ای است با کتابت عالی و متعلق به سال ۱۲۰۳ق که هم اکنون در موزه آستان مقدس قم نگهداری می شود. اين قرآن نيز ازلحاظ مشخصات ظاهری و صفحه افتتاح و مشخصات ظاهری شبيه دو نسخه‌ای است که معرفی شد. نمونه‌ای از خوشنويسی ام السلمه که دعای صباح را کتابت کرده در آستان قدس رضوی نگهداری می شود. اين دعا دارای تزيينات پرکار مانند قرآن‌های پيشين است و دارای پانزده صفحه است، ولی قطع کوچک‌تری دارد.

۲.ضیاءالسلطنه (شاه بیگم)

ضیاءالسلطنه دختر فتحعلی شاه است و نام اصلی او شاه بيگم است. او يکی از دختران فرزانه خانواده قاجار بود که از زنی به نام مريم اسرائيليه به دنيا آمد و از کودکی به سوادآموزی علاقه شديد نشان داد. در جوانی به شعرسرايی روی آورد و هم زمان در نقاشی و خوشنويسی نيز با استعداد بود، چنان که تذکره نويسان او را از خوشنويسان ممتاز آن زمان می دانند. او که رازدار و انيس پدرش بود، يکي از قدرتمندترين زنان دربار فتحعلی شاه قاجار به شمار می آمد و دربار کوچکش محل رفت وآمد شاعران، ادبا و خوشنويسانی بود که به واسطه او آثارشان را برای فتحعلی شاه می فرستادند و به خواست او پذيرفته می شدند. او بيشتر ايام را درکنار پدرش می گذراند و وظيفه اصلی او خواندن نامه‌های محرمانه و نوشتن پاسخ آن‌ها بود. او پس ازمرگ فتحعلی شاه در آستانه ۳۷سالگی با ميرزامسعود گرمرودی ازدواج کرد که از اهالی سياست و ادب و دانش بود و به زبان فرانسه تسلط کامل داشت. ضياءالسلطنه خواهر تنی ميرزامحمود صاحب تذکره مجمع المحمود و خواهر تنی سلطان خانم شاعره است که ديوانی مشتمل بر هزار بيت دارد.ضياءالسلطنه تحت نظر مهدعليا پرورش يافت و پس از مرگ مهدعليا همه اموالش به او منتقل شد. او بسيار مورد توجه فتحعلی شاه بود. ساختمان مسکونی او در اندرون نزديک ساختمان پدرش قرار داشت و به نوشته محمودميرزا، فنون شعر وادب را نزد شاه فرا گرفت. خط شکسته و کتابت را خوش می نوشت و در نقاشی نيز استاد بود. به علت فضايل و کمالش فتحعلی شاه به او لقب ضياءالسلطنه داد و مسئوليت‌های مهمی به او سپرد. خواندن و نوشتن اشعار بداهه شاه و نگهداری لباس‌ها و صندوق‌های جواهرات سلطنتی و عرض حال زنان شاه برعهده او بود. ضياءالسلطنه در خانه همسر نيز به روش گذشته ادامه داد و هيچ نامه دولتی بدون رايزنی با او نوشته نمی شد و تا او آن را به مهر وزارت خارجه مهمور نمی‌کرد به مقصد فرستاده نمی‌شد. ضياءالسلطنه در سرودن شعر نيز توانا بود. او تا زمان ناصرالدين شاه زنده بود و همچون گذشته جايگاه خود را در بين زنان قدرتمند قاجار حفظ کرد. از ضياءالسلطنه اشعاری چند در جنگ‌های دوره قاجاريه موجود است. درباره او در تذکره نقل مجلس آمده است که در تحرير و تقرير يگانه بوده است و دست خط‌های خاقان را او می‌نوشت و مصاحف و کتب ادعيه و زيارات متعدد نوشته است. همچنين قرآن به خط او را بی‌نهايت مرغوب توصيف کرده است.از نمونه خطوط وی يک نسخه قرآن رحلی با تزيينات است که تاريخ ۱۲۶۵ق دارد و متعلق به آستان مقدس قم است.

۳. خورشيدکلاه‌خانم

خورشید‌کلاه‌خانم از ديگر بانوان خوشنويس سده چهاردهم است که در خانه يکی از ثروتمندان آن عهد به نام حاج اسماعيل حکيم الممالک در سال ۱۳۰۷ق متولد شد. از کودکی به مکتب خانه رفت و سپس به خواست پدرش از يکی از استادان خط در خانه تعليم گرفت. در جوانی شهرت زيبايی خطش فراگير شد. از او يک جلد قرآن نيم ورقی به خط نسخ و کتابت خفی متوسط با رقم و جلد روغنی موجود است که آن را به خواست او  به کتابت درآورده و تقديم او کرده است. اين قرآن با صفحه افتتاح مذهب و به خط نسخ در کتابخانه سلطنتی کاخ موزه گلستان موجود است. در رقم اين نسخه چنين آمده است: کتبه خانه زاد خورشيدکلاه بنت خانه زاد بن خانه زاده علينقي بن حاج اسماعيل الملقب بحکيم الممالک قرآن وزيری به ابعاد ۲۹ در ۱۹ سانتی متر است. کاغذ آن ترمه و به خط نسخ خوش است، به رقم خورشيدکلاه خانم در ۱۳۰۷ق. در پشت صفحه اول مهر مشيرالسلطنه به چشم می‌خورد و در صفحه دوم جدول کمنداندازی زرين و رنگين صورت گرفته است با حواشی مذهب به شاخه‌های سروی پيچکی و گل‌های اناری زرين و دو سرلوح مذهب متن طلاپوش، گل اندازی رنگين و چهار کتيبه بازوبندی مذهب ممتاز که متن طلاپوش آن‌ها سوره الکتاب و سوره بقره به خط ثلث و رنگ سرخ است. بين سطور کتابت قرآن طلااندازی پيچکی است. بقيه اوراق دارای جدول کمنداندازی زرين و الوان است که حواشی ساده و بدون تزيين دارد، ولی متن روی صفحات طلااندازی پيچکی است. ختم آيه‌ها با گل‌های چهارپر و طلايی مشخص است. سرسوره‌ها درکتيبه‌های بازوبندی تزيينی در متن طلا پوش به خط سرخ نوشته شده است. دارای ۵۰۸ صفحه است و هر صفحه هفده سطر کتابت دارد. جلد قرآن از مقوای روغنی سياه رنگ است با متن ليمويی رنگ مذهب و پيچک‌های بند رومی طلايی و گل های الوان و يک حاشيه متن مشکی که با برگ مو و خوشه انگور طلايی تزيين شده است. در جوف صحيفه شريفه يک ورق کاغذ زيتونی رنگ است که عريضه‌ای است به خط خورشيد کلاه خانم که از انيس الدوله تقاضا کرده اين قرآن اهدايی را به پيشگاه شاهنشاه برساند.

۴. مريم‌بانونايينی

از خوشنويسان دوره ناصرالدين شاه در سده چهاردهم است. او نوه حاج عبدالوهاب، از دولتمردان شهر نايين بود. او، نه تنها درميان تک شمار زنان خوشنويس، که از خطاطان مرد آن زمان هم پيشی داشت و مانند او در نسخ نويسی وجود نداشت و به ويژه خط نسخ را به قلم خفی بسيار خوش می‌نوشت. از مريم بانو نايينی قرآنی با جلد روغنی و حاشيه مرصع به کتابت خفی در کتابخانه کاخ گلستان موجود است که در سال ۳۱۳ق به ناصرالدين شاه هديه شده است.کتابت آن به سال ۱۳۰۲ق به انجام رسيده و از آثار نفيس خوشنويسی دوران قاجار به شمار می‌آيد. اين قرآن به قطع وزيری و با جلدی روغنی است. در دو صفحه افتتاح متن با حاشيه‌های مرصع تزيين شده است. رقاع کتابت خفی و متوسط است. در صفحه ابتدای اين قرآن چنين آمده است: «امروز که مدير سلطنت دولت عليه ايران به وجود مبارک ناصرالدين شاه مزين است اين کمينه کنيز ديرينه را هم که تکليفش پنبه ريسی بود خيال خوشنويسی دامنگير شد و پيشکش نمود. حرره مريم من نواده مرحوم حاج عبدالوهاب نايينی اين قرآن اهدايی به ناصرالدين شاه از بهترين خطوط نسخ و آثار هنری اين قرن محسوب و دارای لطف خاصی است. از چگونگی زندگی اين بانوی هنرمند اطلاعی در دست نيست. او تا سال ۱۳۰۲ق زندگی می‌کرد و تاریخ وفاتش معلوم نیست. 

منابع

1. آتابای، بدری، فهرست کتب ادبی،عرفانی،خطی کتابخانه کاخ گلستان، تهران، بی‌تا.
2. اجتهادی، مصطفی،دائرة المعارف زن ایرانی، تهران، 1382ش.
3. دلریش، بشری،زن در دوره قاجار، تهران، سوره مهر، 1375ش.
4. راهجیری، علی، تذکره خوشنویسان معاصر، تهران، امیرکبیر،1364ش.
5. فرخزاد، پوران،کارنمای زنان کارای ایران( از دیروز تا امروز)، تهران، قطره،1381ش.
6. سرمدی، عباس، دانشنامه‌ی هنرمندان ایران و جهان اسلام، تهران، هیرمند، 1380ش.