صاحب فخ
صاحب فَخّ لقبِ ابوعبدالله حسین بن علی بن حسن مثنی (درگذشت ۱۶۹ قمری)، از علویان سدهٔ دوم هجری است که در قیامی علیه خلافت عباسیان در ناحیهٔ فَخّ، میان مکه و مدینه، کشته شد. واقعهٔ فخ از مهمترین شورشهای علویان در دورهٔ عباسی بهشمار آمده و در منابع تاریخی بازتاب گستردهای یافته است.
نام و نسب
نام اصلی او را حسین بن علی بن حسن بن حسن بن علی بن ابیطالب از نوادگان حسن بن علی بود و نسب او با چند واسطه به علی بن ابیطالب میرسید. کنیهاش ابوعبدالله ذکر شده و در منابع شیعی از او به عنوان یکی از اصحاب جعفر بن محمد یاد شده است. مادرش زینب دختر عبدالله بن حسن مثنی بود.[۱]
زندگی
در سال ۱۶۹ قمری، در روزگار خلافت هادی عباسی، تنشهایی در مدینه میان علویان و عامل حکومت پدید آمد. بنابر گزارشها، رفتار سختگیرانهٔ عامل مدینه نسبت به برخی از علویان، از جمله تازیانه زدن و گرداندن آنان در شهر، سبب اعتراض حسین بن علی و دیگر طالبیان شد. در پی این رخدادها، علویان گرد آمدند، به دارالاماره رفتند، زندانها را گشودند و گروهی با حسین بیعت کردند و مدینه برای مدتی در اختیار آنان قرار گرفت. پس از رسیدن خبر به خلیفه، سپاهی به فرماندهی محمد بن سلیمان برای مقابله با قیام اعزام شد.[۲]
قیام فخ
حسین و یارانش که پیشتر قصد داشتند در موسم حج قیام کنند، ناچار زودتر دست به اقدام زدند. پس از چند درگیری در مدینه، حسین با گروهی از یاران به سوی مکه حرکت کرد. او هنگام خروج از مدینه با واکنشهای متفاوت مردم روبهرو شد و سپس به مکه درآمد و اعلام کرد هر بندهای که به او بپیوندد آزاد خواهد بود. در همین هنگام، گروهی از عباسیان که برای حج آمده بودند، با سپاه اعزامی همراه شدند و در ناحیهٔ ذیطُوی و سپس در محل فخ با سپاه حسین روبهرو گشتند. نبرد اصلی در روز هشتم ذیحجه (روز ترویه) درگرفت. در این جنگ، یاران حسین پراکنده شدند و بسیاری کشته یا مجروح گردیدند. سرانجام حسین بن علی نیز کشته شد و سر او را نزد خلیفه فرستادند. شماری از یارانش اسیر یا کشته شدند و گروهی نیز در میان حاجیان پراکنده گشتند. واقعهٔ فخ در منابع تاریخی و ادبی بازتابی گسترده یافت. از جمله دعبل خزاعی در قصیدهٔ معروف خود از کشتهشدگان فخ یاد کرده است. در برخی روایات شیعی نیز از این واقعه به عنوان یکی از مصائب بزرگ خاندان علی بن ابیطالب پس از واقعهٔ کربلا یاد شده است.[۳]
درگذشت
حسین بن علی در سال ۱۶۹ قمری در نبرد فخ کشته شد. پیکر او در همان ناحیه بر جای ماند و محل کشته شدنش در منابع با عنوان «فخ» شناخته شد.[۴]
پانویس
ارجاعات
منابع
- اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «صاحب فخ». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.