شیعه انگلیسی
شیعه انگلیسی، یا شیعه لندنی، که با عنوان فرقه شیرازی هم شناخته میشود، عبارتی است که اولین بار از سوی سید علی خامنهای مطرح شد. این عبارت، اصطلاحی سیاسی ـ مذهبی برای اشاره به جریانی از تشیع است که به تفرقه میان مسلمانان، تأکید بر برخی شعائر افراطی، اهانت به مقدسات اهلسنت و برخورداری از حمایت دولتهای غربی، بهویژه بریتانیا، متهم میشود. خاستگاه این جریان در روایت منتقدان به سیاست تاریخی استعمار بریتانیا برای بهرهگیری از اختلافات مذهبی و قومی در جوامع اسلامی بازمیگردد؛ سیاستی که در دوره معاصر و پس از گسترش بیداری اسلامی، به حوزه رسانه و فرهنگ نیز گسترش یافته است.
به باور منتقدان، خاندان شیرازی، بهویژه سید صادق حسینی شیرازی، در مرکز این جریان قرار داده میشوند. فعالیت شخصیتهایی مانند سید حسن شیرازی، سید مجتبی شیرازی و یاسر الحبیب، تأسیس مراکز مذهبی و شبکههای ماهوارهای در خارج از ایران، شبکه فدک و تولید فیلم «بانوی بهشت» از مهمترین نمودهای منتسب به این جریان است. از شاخصههای فکری و رفتاری آن نیز ترویج برخی شیوههای نامتعارف عزاداری، مخالفت با تقریب مذاهب، لعن و اهانت به مقدسات اهلسنت، مخالفت با فلسفه، گرایش به اخباریگری و تأکید بر فعالیتهای دینی غیرسیاسی عنوان شده است.
اصطلاحشناسی
شیعه انگلیسی که با عنوان شیعه لندنی[۱] یا فرقه شیرازی شناخته میشود،[۲] اصطلاحی سیاسی-مذهبی است که برای توصیف جریانی از تشیع به کار میرود که متهم به ترویج تفرقه میان مسلمانان، تمرکز بر شعائر افراطی و اهانت به مقدسات اهل سنت با حمایتهای مالی و رسانهای دولتهای غربی، بهویژه انگلستان است. در ادبیات سیاسی جمهوری اسلامی ایران، این جریان در تقابل با «اسلام آمریکایی» تعریف میشود.[۳]
خاستگاه
تاریخ اسلام، نخستین ستیزجوییهای مذهبی را در خلافت اموی و عباسی گزارش کرده است. اقداماتی چون سب علی بن ابیطالب از سوی اهلسنت و ایجاد جنگهای فرقهای پس از آن، نقطه آغازین یک جنگ فرقهای تمام عیار بود. با این وجود اولین اختلاف میان شیعیان و غیرشیعیان به صورت رسمی در دوره صفویه میان شیعیان صفوی و سنیهای عثمانی شکل گرفت. اقدامی که با مخالفت شاهان صفوی مواجه بود. از همین دوره تاریخی، شیعیان از باطنیگرایی و تقیه، به ظاهرگرایی و برگزاری مناسک و شعائر شیعی به صورت علنی روی آوردند. توسعه فرهنگ عزاداری نیز در همین دوره آغاز شد.[۴]
ریشه تقابلهای مذهبی میان شیعه و سنی در تاریخ معاصر، به سیاستهای استعماری بریتانیا با شعار «تفرقه بینداز و حکومت کن» نسبت داده میشود. تحلیلگران این جریان معتقدند دولت بریتانیا از قرن نوزدهم میلادی به بعد، از ناآگاهی عمومی و اختلافات مذهبی برای تثبیت سلطه خود در منطقه خاورمیانه، شبهقاره هند و قلمرو عثمانی استفاده کرده است. پس از وقوع انقلاب ۱۳۵۷ در ایران و شکلگیری موج بیداری اسلامی، شیوه این مداخله به سمت حوزههای فرهنگی و رسانهای تغییر یافت تا از طریق تأسیس شبکههای ماهوارهای مروج تفرقه، از نفوذ اسلام همگرا جلوگیری شود.[۵]
تاریخچه
استعمار و بیداری اسلامی
آغاز قرن نوزدهم میلادی، با حضور استعمارگران غربی در کشورهای اسلامی و حاشیه خلیجفارس همراه بود. این دخالتهای سیاسی و نظامی در ابتدا با اهداف اقتصادی همراه بود اما به مرور، اهداف سیاسی و فرهنگی را نیز شامل شد. تغییر فرهنگ مسلمانان منطقه تحت قیومیت، باعث ایجاد بستری مناسبتر جهت اجرای سیاستهای دولتهای استعمارگر بود. اجرای سیاست انگلیسی «تفرقه بیانداز و حکومت کن» در دستور کار قرار گرفت. ایجاد اختلاف مذهبی و عقیدتی میان مسلمانان و اختلاف قومی و قبیلهای میان عربها و غیرعربها، از مستعدترین عوامل این سیاست برنامهریزی شده بود.[۶] در برخی آثار همچون خاطرات مستر همفر نیز به این سیاستها اشاره شده است.[۷]
با شروع عصر بیداری اسلامی از دهه ۱۹۸۰ میلادی به بعد در کشورهای اسلامی و عموماً عربی، رابطه عمیقی در مسائل مختلفی از جمله مسائل سیاسی-اجتماعی بین عموم مسلمانان با رهبران دینی شکل گرفت. به عقیده برخی از تحلیلگران ایجاد این رابطه برای تفکر استعمارگر خطری تلقی میشد که باید هدف برنامهریزی قرار میگرفت. کشورهای استعمارگر در مناطق عربنشین و اسلامی که عموماً از سوی انگستان انجام گرفته بود، منافع خود را در این شرایط در خطر میدیدند. در این میان، برای کاهش ارتباط میان مردم و مراجع دینی، حذف ارزشهای اسلامی از طریق جنگ ایدئولوژی بهترین راه مقابله تلقی شد.[۸]
در میانه تحولات منطقه، مراجع دینی در سرزمینهای اسلامی، با آگاهی از اهداف سیاسی و فرهنگی در پشت سیاستهای استعماری، تلاش خود را برای بیاثر کردن آن سیاستها به کار بستند. این تلاشها در مواردی همچون مقابله با خودتحقیری و دینگریزی تا حدودی مؤثر بود. این مقاومتها سبب شد تا طرف مقابل، بر روی ایجاد انشقاق بیشتر میان جامعه و مرجعیت دینی بیش از پیش تلاش نماید. از روشهای این مقابله، ایجاد تحریفهای تازه در دین و تغییر در آیینها و مناسک دینی در قالب بدعتهای نوظهور است. در این روش، با ایجاد چهرهای نامتعارف و غیرواقعی از دین در جامعه بینالملل از محبوبیت آن کاسته و حس خودتحقیری در میان جامعه مسلمان را گسترده میکردند و با وجود بدعتهای تازه در دین و ایجاد خرافات، تأثیرگذاری ملت مسلمان را کاهش میدادند.[۹]
بر اساس گزارش برخی تحلیلگران، مبارزه ایدئولوژیک شکل گرفته، بیشتر از سوی سیاستمداران انگلیسی دنبال میشد و در کشورها و مناطق تحت قیومیت آنها بیشتر دیده میشد. نقطه آغازین این مبارزات در منطقه هندوستان بود. شیعیان هندوستان که از نجف، پایتخت علمی شیعه، دور بودند، گزینهای هوشمندانه برای آغاز این مبارزه ایدئولوژیک بود. برخی گزارشها، از حمایت سفارت انگلیس از دستههای عزاداری شیعیان هند و ایران خبر میدادند. اقدامی که با هدف عقبمانده جلوه دادن ملتهای مسلمان برای لزوم ادامه قیومیت بر آن کشورها انجام میگرفت.[۱۰]
پیدایش شیعیان انگلیسی
منتقدان رویکرد استعمارگرایانه کشورهای استعمارگر، در راس آنها انگلستان، هر طایفهای را که در راستای اهداف استعمارگرایانه آنان قدم برداشته یا در راستای کمک به آنها اقدامی نماید را با عنوان «شیعه انگلیسی» معرفی کردهاند. این دایره وسیع، شامل کسانی میشود که با هر روشی، به چهره تشیع در جامعه بینالملل آسیب میزنند یا موجب تفرقه میان امت اسلامی میشوند. اقداماتی چون عزاداری به شیوههای نامأنوسی چون قمهزنی، تیغزنی و … یا مجالسی چون عیدالزهرا و لعن علنی و توهین به مقدسات اهلسنت، از مصادیق عملیاتی این دسته معرفی شده است.[۱۱]
خانواده شیرازی
هسته مرکزی جریان موسوم به شیعه انگلیسی، به فعالیتهای مذهبی و سیاسی خاندان شیرازی به رهبری سید صادق حسینی شیرازی پیوند خورده است. خاندان شیرازی سابقه مبارزاتی معروفی با استعمار انگلیس (بهویژه از زمان میرزا محمدتقی شیرازی در انقلاب ۱۹۲۰ عراق) داشتند؛ اما به عقیده منتقدان، نسلهای بعدی این خاندان بدون احراز مراتب فقهی مورد قبول مراجع بزرگ شیعه، خود را مرجع تقلید خواندند. در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی، تفکرات انحرافی و متعصبانه این فرقه به رهبری سید حسن شیرازی (برادر صادق شیرازی) در سوریه نمایان شد. مخالفت او با حمایت از فلسطینیان اهلسنت، موجب اختلاف شدید وی با موسی صدر گردید؛ تا جایی که روحالله خمینی پرداخت سهم امام به شاگردان حسن شیرازی را حرام اعلام کرد، در حالی که سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) در حکومت پهلوی برای تقویت نفوذ او تلاش میکرد.[۱۲]
با خروج اعضای این فرقه از جمله سید مجتبی حسینی شیرازی به مقصد لندن، دولت بریتانیا حمایتهای مالی، رسانهای و حقوقی خود را از این جریان آغاز کرد. تأسیس حسینیههای بزرگ و راهاندازی بیش از ۱۵ شبکه تلویزیونی ماهوارهای ۲۴ ساعته (مانند شبکه فدک) از ابزارهای رسانهای این فرقه برای حمله به مقدسات اهلسنت و توهین به مراجع تقلید شیعه مخالف تفرقه نظیر محمدتقی بهجت و سید علی خامنهای است. از چهرههای کلیدی این جریان، یاسر الحبیب (مدیر شبکه فدک) است که در سال ۲۰۰۴ پس از حبس و اخراج از کویت به لندن پناهنده شد و با خرید یک کلیسای متروکه به ارزش ۲ میلیون پوند در منطقه باکینگهامشر، مرکز فعالیتهای خود را مستقر کرد.[۱۳] منتقدان یاسرالحبیب او را به تندروی در مواضع سیاسی، توهین به مقدسات اهلسنت و تبلیغ در جهت تضعیف مرجعیت شیعی متهم کردهاند.[۱۴] در اسفند ۱۳۹۶، گروهی به سفارت ایران در لندن حمله بردند که از سوی رسانههای ایرانی، طرفداران فرقه شیرازی معرفی شدند.[۱۵] این اقدام به خاطر اعراض به دستگیری سید حسین شیرازی در ایران، پس از بیانات تندی در نقد سید علی خامنهای صورت گرفته بود. این حمله پس از چند ساعت توسط پلیس لندن خنثی شد.[۱۶] پس از آن نیز نماینده سید صادق شیرازی در بحرین از این اقدام ابراز نارضایتی کرد و آن را اقدامی ناپسند از سوی یاسرالحبیب معرفی کرده و محکوم نمود.[۱۷]
مبانی فکری و رفتاری
شاخصههای اصلی جریان شیعه انگلیسی عبارتند از:
- ترویج رفتارهای غیرمتعارف در عزاداری: اصرار بر انجام مناسکی چون قمهزنی، راه رفتن روی خار و شیشه، و رفتارهای موهن در مراسم سوگواری برای مخدوش کردن چهره تشیع.[۱۸]
- مخالفت با تقریب مذاهب: ضدیت با مسئله فلسطین و هرگونه همگرایی میان پیروان مذاهب اسلامی.[۱۹] به باور این گروه، وحدت و یکپارچگی باید تحت پرچم تشیع و ولایت اهلبیت باشد و هرگونه ارتباط وحدتگونه با مذاهب دیگر، صحیح نیست.[۲۰]
- تفرقه مذهبی: استوار ساختن دینداری بر پایه لعن علنی بزرگان اهلسنت و عایشه از مختصات این گروه عنوان شده است.[۲۱]
- مخالفت با فلسفه: جریان شیعیان انگلیسی، عموماً با تحصیل و تدریس فلسفه مخالفت داشتهاند. این مخالفت تا درجه تکفیر برخی از عالمان شیعی نیز پیش رفته است.[۲۲]
- اخباریگری: هرچند برخی از رهبران مذهبی موسوم به جریان شیعیان انگلیسی در زمینه اصول فقه، کتاب تألیف کرده و تدریس داشتهاند، اما گروهی از منتقدان این گروه را به اخباریگری و حدیثگرایی متهم کردهاند.[۲۳]
- سکولاریسم دینی: این گروه از سوی منتقدان به سکولاریسم دینی متهم شدهاند. ادعا شده که این گروه به دنبال جدایی دین از سیاست خصوصاً با تأسیس هیئتهای غیرسیاسی بودهاند.[۲۴] همین عقیده عموماً این گروه در را در مقابل جریانهای سیاسی اسلامی شیعی همچون جمهوری اسلامی ایران قرار داده است.[۲۵]
به باور منتقدان، شیعیان انگلیسی، چهره منفوری از شیعیان را به جهان مخابره میکنند که باعث شیعههراسی در جهان میشود. بر اساس این نقدها، شیعیان اصیل باید به دنبال ایجاد اتحادی جهانی برای رساندن پیغام خود به جهانیان باشند و از همین رو اقدامات ضدوحدتی شیعیان انگلیسی مورد انتقادهای تند منتقدانشان قرار گرفته است.[۲۶]
نمودهای رسانهای
شبکات ماهوارهای
منتقدان جریان تشیع انگلیسی، به قوت این جریان در اداره رسانههای جمعی از جمله شبکات ماهوارهای اشاره داشتهاند. اقداماتی چون تبلیغ عقاید خاص یا وضع مناسبتهایی چون «هفته برائت» با وجود در دست داشتن شبکات ماهوارهای اقدامی در دسترس این گروه توصیف شده است.[۲۷] این گروه همچنین به وابستگی رسانهای و تأمین مالی رسانهها و مراکز تبلیغی از طریق خزانهداری بریتانیا و نهادهای غربی متهم شده است.[۲۸]
فیلمسازی
یکی از بارزترین نمودهای رسانهای و فرهنگی این جریان، ساخت فیلم سینمایی «بانوی بهشت» (The Lady of Heaven) به نویسندگی یاسر الحبیب و کارگردانی الی کینگ در سال ۲۰۲۱ در انگلستان است. این فیلم با بودجهای بالغ بر ۱۵ میلیون دلار تولید شد. داستان فیلم با پیوند زدن رویدادهای معاصر به تاریخ صدر اسلام آغاز میشود. در سال ۲۰۱۴ و در بحبوحه حمله گروهک داعش به عراق، پسری به نام «لیث» شاهد کشته شدن مادرش «فاطمه» به دست نیروهای داعش است. او توسط یکی از اعضای حشد شعبی به نام «رائد» نجات یافته و به بغداد فرستاده میشود تا نزد مادربزرگ رائد (بیبی) زندگی کند. بیبی برای آرام کردن کابوسهای شبانه لیث، داستان زندگی و مصائب فاطمه زهرا را روایت میکند و فیلم به ۱۴۰۰ سال قبل فلاشبک میزند.[۲۹] این فیلم با واکنشهای منفی گسترده در سراسر جهان اسلام روبرو شد و در دستیابی به اهداف خود شکست خورد:[۳۰]
- تحریم مراجع شیعه: مراجع تقلید شیعه در ایران از جمله ناصر مکارم شیرازی، حسین نوری همدانی، لطفالله صافی گلپایگانی و جعفر سبحانی با حرام اعلام کردن تماشا و انتشار این فیلم، آن را ابزاری برای تفرقهافکنی نامیدند.
- مخالفت علمای بریتانیا: هفت تن از علمای برجسته شیعه در بریتانیا با انتشار بیانیهای فیلم را محکوم و آن را عامل تشدید تنشهای فرقهای در جامعه مسلمانان بریتانیا دانستند.
- ممنوعیت در کشورهای اسلامی: وزارت مخابرات پاکستان محتوای فیلم را کفرآمیز خواند و دسترسی به آن را مسدود کرد. کشورهای مصر و مراکش نیز اکران فیلم را ممنوع اعلام کردند. در ایران، سازمان تنظیم مقررات صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی (ساترا) انتشار این فیلم را به دلیل ترویج نفرتپراکنی و تفرقه در تمامی پلتفرمها ممنوع کرد.
- اعتراضات میدانی و لغو اکران: بر پایه گزارش روزنامه گاردین، تجمعات اعتراضی مسلمانان در شهرهای مختلف انگلستان موجب شد تا شرکت سینمایی «سینیورلد» برای حفظ امنیت کارکنان و مخاطبان خود، اکران این فیلم را در سراسر بریتانیا لغو کند. این فیلم از نظر گیشه و جذب مخاطب با شکست تجاری همراه شد.
دیدگاهها
دیدگاههای سید علی خامنهای
سید علی خامنهای در مناسبتهای مختلف به تشریح مفهوم «شیعه انگلیسی» و ابعاد آن پرداخته و آن را ابزاری در خدمت سیاستهای تفرقهافکنانه کشورهای غربی دانسته است. او در ۲ اسفند ۱۳۸۱ هشدار داد که دستهای استعماری تلاش میکنند میان شیعیان و اهلسنت کینه و برادرکشی ایجاد کنند و تأکید کرد که احترام به عقاید خود نباید با اهانت به ارزشهای دیگران همراه شود، چرا که مشترکات مسلمانان بسیار بیشتر از نقاط اختلافی است. او در ۲۵ دی ۱۳۸۵ با اشاره به پیشینه تاریخی اختلافات مذهبی بیان کرد که اگرچه جهالتها و تعصبات عامیانه در این زمینه دخیل بودهاند، اما با ورود استعمار، از این ابزار حداکثر استفاده صورت گرفت. خامنهای انگلیس را در تحریک شیعه و سنی علیه یکدیگر متبحرتر از دیگر قدرتهای استعماری دانست و اشاره کرد که پس از پیروزی انقلاب اسلامی و بیداری اسلامی، این تلاشها شدت بیشتری یافته است.[۳۱]
او در ۲۸ مرداد ۱۳۸۶ نیز تصریح کرد که توطئه ایجاد اختلاف میان فرقههای اسلامی محدود به شیعه و سنی نیست و هدف آن تقابل درونی همه فرقهها است. او دستگاههای اطلاعاتی اسرائیل، آمریکا و انگلیس را متولیان اصلی شایعهپراکنی و القای حس تهدید متقابل میان جوامع شیعه و سنی معرفی کرد. خامنهای در ۲۲ اردیبهشت ۱۳۸۸ در سنندج، کسانی را که به نام مذهب ندای تفرقه سر میدهند، مزدور دشمن خواند و اعلام کرد رفتارهای شیعیانی که به مقدسات اهل سنت اهانت میکنند و همچنین اقدامات تروریستی سلفیها و وهابیها، هر دو از نظر شرعی حرام و خلاف قانون است. او در ۱۵ تیر همان سال بار دیگر بر لزوم اتحاد دنیای اسلام تأکید کرد و از تحریک احساسات مذهبی توسط برخی افراد انتقاد کرد.[۳۲]
او در ۲۰ شهریور ۱۳۹۲ گفت که اختلافات عقیدتی به خودی خود مشکلی ایجاد نمیکند، بلکه تبدیل آن به درگیری و دشمنی مدنظر صهیونیستها و دشمنان است. او بیان کرد تشیعی که از رسانههای مستقر در لندن و آمریکا تبلیغ میشود، به درد شیعیان نمیخورد و در جهت اهداف دشمنان حرکت میکند. وی در ۲۱ مهر ۱۳۹۳ جریانهای تکفیری مانند داعش و القاعده را ساخته دست استعمار برای مقابله با بیداری اسلامی دانست و هشدار داد هر اقدامی که موجب تحریک احساسات مذهبی طرف مقابل شود، کمک به آمریکا، انگلیس و صهیونیسم است. او در ۱۹ دی ۱۳۹۳ مجدداً تأکید کرد تشیعی که با سازمان جاسوسی انگلیس (امآیشش) در ارتباط باشد و تسننی که مزدور سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیآیاِی) باشد، هر دو ضداسلام هستند.[۳۳]
خامنهای در ۱۴ خرداد ۱۳۹۴ تسنن مورد حمایت آمریکا و تشیع صادرشده از لندن را لبههای یک قیچی و عوامل غرب دانست و اشاره کرد که جمهوری اسلامی در حمایت از جریانهای مقاومت، تفاوتی میان اهل سنت فلسطین و شیعیان حزبالله لبنان قائل نیست. او در ۲۶ مرداد ۱۳۹۴ تشیعی را که مرکز تبلیغاتش لندن است و جادهصافکن دشمنان میشود، انحراف از تشیع واقعی ائمه خواند و مخالفت صریح خود را با اهانت به مقدسات اهل سنت ابراز کرد. وی در ۸ دی ۱۳۹۴ نیز سابقه اختلافافکنی انگلیس میان شیعه و سنی در دولت عثمانی و کشورهای عربی را یادآور شد و طرح بحثهای مذهبی از سوی سیاستمداران آمریکایی را نقشهای خطرناک توصیف کرد.[۳۴]
او در ۳۰ شهریور ۱۳۹۵ با تأکید بر اینکه اثبات تشیع با بدگویی به بزرگان اهل سنت حاصل نمیشود و این امر خلاف سیره ائمه است، تصریح کرد که بودجه رادیوها و تلویزیونهایی که به نام شیعه به باورهای دیگر فرق اسلامی اهانت میکنند، از خزانهداری انگلیس تأمین میشود و این رسانهها زمینه را برای سربازگیری گروههای تکفیری نظیر داعش از میان افراد غافل فراهم میکنند. او در ۲۷ آذر ۱۳۹۵ شیعه انگلیسی و سنی آمریکایی را دو لبه یک قیچی برای به جان هم انداختن مسلمانان نامید و به تشریح کارنامه تاریخی سیاستهای تفرقهافکنانه انگلیس در هند، افغانستان، ایران، عراق و فلسطین پرداخت. در نهایت، او در ۲۲ مهر ۱۴۰۱ با تبیین مجدد این اصطلاح تصریح کرد منظور از «شیعه انگلیسی» شیعیان ساکن در کشور انگلیس نیستند، بلکه منظور جریانی است که در کشورهای اسلامی حضور دارد اما از انگلیس الهام میگیرد و با ایجاد دعوا و تکفیر، در خدمت دشمنان حرکت میکند.[۳۵]
کتابشناسی
از مشهورترین آثار در نقد جریان شیعه انگلیسی، کتابی با عنوان «تشیع انگلیسی: معادلهای برای مهار تمدنی شیعه» است. این اثر در قالب شش فصل، به گزارش گفتار و آثار منتقدان جریان موسوم به شیعه انگلیسی پرداخته است. مهدی مسائلی نیز کتابی با عنوان «درسنامه نقد تشیع انگلیسی» را نگاشته است. الهه خانی آرانی در مقالهای با عنوان «شاخصههای فکری و رویکردهای عملی جریان شیعه وحدتستیز (تعارضگرا)» به نقد جریان تفرقهگرا پرداخته و در آنجا بیان میکند که اثری در خور نقد جامع تفکرات این جریان نگاشته نشده است.[۳۶] همچنین کتاب «مرجعیت موروثی یا تشیع انگلیسی» با موضوع نگاهی به جریان افراطگرای شیعی و خاندان شیرازی، به قلم صالح قاسمی منتشر شده است.[۳۷] علی آزادی در مقالهای با عنوان «انحرافات تشیع انگلیسی از مبانی و عقاید شیعه ناب محمدی (ص)»، به بررسی تفاوت عقاید گروه موسوم به شیعیان انگلیسی با عقاید مرسوم شیعیان دوازدهامامی پرداخته است.[۳۸]
پانویس
ارجاعات
- ↑ آزادی، «انحرافات تشیع انگلیسی»، پژوهشهای مطالعات اسلامی معاصر، ۲۶۰–۲۶۱.
- ↑ «توطئه تازه دولت انگلیس»، کیهان.
- ↑ «وقتی شیعه لندنی تاریخ را جعل میکند!»، کیهان.
- ↑ خانی آرانی، «شاخصههای فکری و رویکردهای عملی شیعه وحدتستیز»، اندیشه سیاسی در اسلام، ۱۱–۱۳.
- ↑ «وقتی شیعه لندنی تاریخ را جعل میکند!»، کیهان.
- ↑ عقابیان و طباطبایی، «شیعه انگلیسی»، مطالعات قدرت نرم، ۲۶.
- ↑ آزادی، «انحرافات تشیع انگلیسی»، پژوهشهای مطالعات اسلامی معاصر، ۲۶۰–۲۶۱.
- ↑ عقابیان و طباطبایی، «شیعه انگلیسی»، مطالعات قدرت نرم، ۲۲.
- ↑ عقابیان و طباطبایی، «شیعه انگلیسی»، مطالعات قدرت نرم، ۲۷.
- ↑ عقابیان و طباطبایی، «شیعه انگلیسی»، مطالعات قدرت نرم، ۲۸.
- ↑ عقابیان و طباطبایی، «شیعه انگلیسی»، مطالعات قدرت نرم، ۳۱.
- ↑ «وقتی شیعه لندنی تاریخ را جعل میکند!»، کیهان.
- ↑ «وقتی شیعه لندنی تاریخ را جعل میکند!»، کیهان.
- ↑ «مرجعیت موروثی یا تشیع انگلیسی»، فرهنگ سدید.
- ↑ «توطئه تازه دولت انگلیس»، کیهان.
- ↑ “Men clad in black climb onto Iran’s embassy in London, take down flag”, RT.
- ↑ «فرقه شیرازیهای بحرین»، ایسنا.
- ↑ «وقتی شیعه لندنی تاریخ را جعل میکند!»، کیهان.
- ↑ «وقتی شیعه لندنی تاریخ را جعل میکند!»، کیهان.
- ↑ آزادی، «انحرافات تشیع انگلیسی»، پژوهشهای مطالعات اسلامی معاصر، ۲۶۱–۲۶۲.
- ↑ آزادی، «انحرافات تشیع انگلیسی»، پژوهشهای مطالعات اسلامی معاصر، ۲۶۱.
- ↑ خانی آرانی، «شاخصههای فکری و رویکردهای عملی شیعه وحدتستیز»، اندیشه سیاسی در اسلام، ۱۳.
- ↑ خانی آرانی، «شاخصههای فکری و رویکردهای عملی شیعه وحدتستیز»، اندیشه سیاسی در اسلام، ۱۱–۱۳.
- ↑ خانی آرانی، «شاخصههای فکری و رویکردهای عملی شیعه وحدتستیز»، اندیشه سیاسی در اسلام، ۲۲.
- ↑ خانی آرانی، «شاخصههای فکری و رویکردهای عملی شیعه وحدتستیز»، اندیشه سیاسی در اسلام، ۲۵.
- ↑ آزادی، «انحرافات تشیع انگلیسی»، پژوهشهای مطالعات اسلامی معاصر، ۲۶۱–۲۶۲.
- ↑ خانی آرانی، «شاخصههای فکری و رویکردهای عملی شیعه وحدتستیز»، اندیشه سیاسی در اسلام، ۱۹.
- ↑ «وقتی شیعه لندنی تاریخ را جعل میکند!»، کیهان.
- ↑ «وقتی شیعه لندنی تاریخ را جعل میکند!»، کیهان.
- ↑ «وقتی شیعه لندنی تاریخ را جعل میکند!»، کیهان.
- ↑ «تشیع انگلیسی»، خامنهای داتآیآر.
- ↑ «تشیع انگلیسی»، خامنهای داتآیآر.
- ↑ «تشیع انگلیسی»، خامنهای داتآیآر.
- ↑ «تشیع انگلیسی»، خامنهای داتآیآر.
- ↑ «تشیع انگلیسی»، خامنهای داتآیآر.
- ↑ خانی آرانی، «شاخصههای فکری و رویکردهای عملی شیعه وحدتستیز»، اندیشه سیاسی در اسلام، ۹.
- ↑ «مرجعیت موروثی یا تشیع انگلیسی»، فرهنگ سدید.
- ↑ آزادی، «انحرافات تشیع انگلیسی»، پژوهشهای مطالعات اسلامی معاصر، ۲۶۰–۲۶۱.
منابع
مکتوب
- آزادی، علی (مرداد ۱۴۰۲). «انحرافات تشیع انگلیسی از مبانی و عقاید شیعه ناب محمدی (ص)». پژوهشهای مطالعات اسلامی معاصر. قم (۲): ۲۵۹–۲۶۸ – به واسطهٔ نورمگز.
- خانی آرانی، الهه (بهار ۱۴۰۱). «شاخصههای فکری و رویکردهای عملی جریان شیعه وحدتستیز (تعارضگرا)». اندیشه سیاسی در اسلام. تهران (۳۱): ۷–۳۱ – به واسطهٔ نورمگز.
- عقابیان، ملیحه؛ طباطبایی، سیده فاطمه (تیر ۱۳۹۶). «شیعه انگلیسی» (PDF). مطالعات قدرت نرم (۱۶): ۲۰–۴۱.
- قاسمآبادی، فاطمه (۲۳ مرداد ۱۴۰۱). «وقتی شیعه لندنی تاریخ را جعل میکند!». kayhan.ir. دریافتشده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
آنلاین
- خامنهای داتآیآر. «تشیع انگلیسی». khamenei.ir. دریافتشده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
- فرهنگ سدید (۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۸). ««مرجعیت موروثی یا تشیع انگلیسی» کتابی در جهت معرفی فصل مشترک جریان شیرازیها و جریانهای لندننشین». farhangesadid.com. دریافتشده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
- کیهان (۱۹ اسفند ۱۳۹۶). «توطئه تازه دولت انگلیس با بهرهگیری از پادوهای فرقه شیرازی». kayhan.ir. دریافتشده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
- خبرگزاری ایسنا (۱۹ اسفند ۱۳۹۶). «فرقه شیرازیهای بحرین تعرض به سفارت ایران در لندن را محکوم کردند». isna.ir. دریافتشده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
- RT (۱۱ اوت ۲۰۲۶). "Men clad in black climb onto Iran's embassy in London, take down flag". rt.com (به انگلیسی). Retrieved 9 March 2018.