ولایت فقیه در احادیث

احادیث ولایت فقیه عنوانی است که در پژوهش‌های حدیثی و فقهی برای اشاره به مجموعه ای از روایاتی به کار می‌رود که دربارهٔ جایگاه علمی،قضایی،دینی یا اجتماعی فقیهان عصر غیبت سخن می‌گوید.این روایات عمدتاً در منابع حدیثی شیعه یافت می‌شوند و مبنای نظریه‌های گوناگون دربارهٔ نقش فقیه در رهبری دینی یا مدیریت امور جامعه قرار گرفته‌اند.

مفهوم شناسی

اصطلاح «ولایت فقیه» اصطلاحی فقهی-کلامی است که پس از دوره حدیث پدید آمده است.از این رو آنچه در منابع روایی دیده می‌شود،بیشتر ناظر به:وظایف شرعی و اجتماعی فقیه،مرجعیت علمی و جایگاه او در قضاوت و افتاء وسامان دهی امور دینی است و تفسیرهای جدید از این احادیث در چارپوب نظریه‌های معاصر انجام می‌شود. ولایت فقیه متشکل از دو کلمه است ولایت به مفهوم سرپرستی و اداره و فقیه به مفهوم «دین شناس». پس ولایت فقیه یعنی اداره کردن و سرپرستی دین شناسان در جامعه است.
در اصطلاح «زعیم و ولی فقیه» کسی است که عالم به سیاست‌های دینی و برقرار کننده عدالت اجتماعی در میان مردم باشد. طبق اخبار، او دژ اسلام و وارث پیامبران و جانشین پیامبر خدا و همچون پیامبران بنی‌اسرائیل بوده، بهترین خلق خدا بعد از امامان است. مجاری امور و احکام و دستورها، به دست او بوده و حاکم بر زمامداران است.

هرچند موضوع ولایت فقیه ریشهٔ کلامی دارد؛ ولی جنبهٔ فقهی آن سبب شده است فقیهان از روز نخست، در ابواب گوناگون فقهی از آن بحث کنند و موضوع ولایت فقیه را در هریک از مسایل مربوط روشن سازند. در باب جهاد و تقسیم غنایم، خمس، گرفتن و توزیع زکات، سرپرستی انفال، نیز اموال غایبان و قاصران، باب امر به معروف و نهی از منکر، باب حدود و قصاص و تعزیرات و مطلق اجرای احکام انتظامی اسلام، فقها از مسألهٔ ولایت فقیه و گسترهٔ آن بحث کرده‌اند.

احادیث ولایت فقیه به معنای روایاتی است که مسألهٔ ولایت فقیه را اثبات می‌کنند.

منابع روایی اصلی

مهم‌ترین روایاتی که در بحث ولایت فقیه مورد استناد قرار می‌گیرند،عبارتند از:

مقبوله عمر بن حنظله

این روایت بر مراجعهٔ شیعیان به فقیه جامع‌الشرایط برای حلّ اختلافات تأکید دارد،منبع اصلی نقل این روایت کتاب الکافی است ،عمر بن حنظله، خود یکی از راویان مشهور شیعه است و راویان مشهور مانند زراره، هشام بن سالم، عبد اللّه بن بکیر و عبد اللّه بن مسکان و صفوان بن یحیی از وی روایت کرده‌اند. بنابر گفتهٔ برخی پژوهشگران مقبوله عمر بن حنظله، یکی از اصلی‌ترین روایات اثبات کننده ولایت فقیه است.

مشهوره ابوخدیجه

یکی دیگر از روایاتی که در این زمینه وجود دارد و توصیه شده است تا شیعیان در منازعات خود به «رجل منک ممن قد علم حلالنا و حرامنا» رجوع کنند روایتی است از سالم بن مکرم ملقب به ابی خدیجه نقل شده است.

صحیحه ابوخدیجه

سالم بن مکرم روایت دیگری را در منابع حدیثی شیعه نقل کرده است که از جهت حدیث شناسی روایت صحیح می‌باشد و در زمینهٔ اثبات ولایت فقیه مورد استفاده قرار می‌گیرد.شیخ صدوق این روایت را در کتاب من لا یحضره الفقیه با سند خود نقل می‌کند.

توقیع اسحاق بن یعقوب

یکی از توقیعاتی که در میان فقهای متأخّر به دلیل وجود چند حکم شرعی در آن،شهرت دارد، توقیعی است که شیخ صدوق و شیخ طوسی، آن را هر یک به سند خود از محمّد بن یعقوب کلینی، صاحب کتاب الکافی، نقل کرده‌اند و نوشته‌اند که او، آن را از اسحاق بن یعقوب، روایت کرده و متن آن را پاسخ‌های امام دوازدهم شیعیان به پرسش‌های وی از طریق نایب دوم، جناب محمّد بن عثمان عَمری است. در این توقیع امام مهدی ع وظیفهٔ رجوع به «رواه حدیثنا»(راویان احادیث ما) را در عصر غیبت مطرح می‌کند.

روایات «حاکم» ،«فقیه» و«راوی حدیث»

در ابواب مختلف حدیثی ،روایاتی درمورد حجیت قول فقیه،وظایف او در فتوا وقضا،و نقش او در ادارهٔ امور شرعی نقل شده‌اند.

محورهای محتوایی

روایاتی که به ولایت فقیه مرتبط دانسته شده‌اند معمولاً به چند دسته تقسیم می‌شوند:

مرجعیت علمی

پاره ای از روایات مربوط به ولایت فقیه به انتقال دانش دینی و بیان احکام پرداخته‌اند.

قضاوت و حل خصومت

تعیین فقیه به عنوان داور یا قاضی

نیابت عامه در امور شرعی

رسیدگی به نیازهای دینی مردم،اجرای حدود یا حفظ نظم شرعی در شرایط خاص.

حجیت فتوای فقیه

رجوع مکلفان به اهل علم

تحلیل‌های فقیهان

برداشت‌ها و تجلیل‌هایی که دانشمندان واندیشوران شیعی از این احادیث ارائه داده‌اند متفاوت بوده است :

نظریه نیابت محدود

بسیاری از فقهای قدیم ،ولایت فقیه را محدود به فتوا،قضاوت و امور حسبیه می‌دانستند.

نظریه ولایت مطلقه فقیه

شماری از فقیهان متاخر،این روایت را دال بر اختیارات گسترده‌تر می‌دانند.

نظریه ولایت کارکردی

گروهی از پژوهشگران معاصر ،روایات را بیشتر ناظر به وظایف اجتماعی-دینی فقیه می‌دانند نه یک نظریه حکومتی صریح.