غزوه ذی‌قرد

ذوقِرَد نام منطقه‌ای آبادی و دارای منابع آب در مسیر مدینه به خیبر است که فاصله آن تا مدینه حدود دو شب راه دانسته شده است. یکی از غزوه‌های پیامبر اسلام در این منطقه رخ داده که به «غزوه ذی‌قَرَد» شهرت دارد. این غزوه در جمادی‌الاولی سال ششم هجری روی داد و با حمله عُیَینة بن حصن فزاری و همراهانش به شتران شیرده پیامبر در غابه آغاز شد و با تعقیب مهاجمان توسط پیامبر و اصحابش تا منطقه ذوقِرَد ادامه یافت. در این رخداد گروهی از مسلمانان و نیز افرادی از مهاجمان کشته شدند و بخشی از شتران به دست مسلمانان بازگردانده شد.

موقعیت و آغاز غزوه

ذوقِرَد منطقه‌ای دارای آب و سکونت در راه مدینه به خیبر بود که فاصله آن تا مدینه را دو شب راه ذکر کرده‌اند. یکی از غزوات پیامبر اسلام در این نقطه رخ داد. این غزوه در جمادی‌الاولی سال ششم هجری، پس از بازگشت پیامبر از غزوه بنی‌لحیان، اتفاق افتاد. بر پایه گزارشی از ابن‌اسحاق، پیامبر اسلام از غزوه بنی‌لحیان بازگشت، اما تنها چند شب گذشته بود که عُیَینة بن حصن بن حذیفة بن بدر فزاری با سوارانی از غطفان بر شتران ماده شیرده پیامبر در منطقه غابه یورش برد، مردی از بنی‌غفار را کشت و همسر او را با خود برد.

در برخی منابع، از جمله نوشته‌های مقریزی و دیگران، آمده است که ابوذر از پیامبر اجازه خواست به غابه برود و سرپرستی شتران شیرده پیامبر را بر عهده گیرد. پیامبر به او گفت که نسبت به عُیَینة و همراهانش احساس امنیت نمی‌کند و بیم دارد که حادثه‌ای رخ دهد. هنگامی که ابوذر بر رفتن اصرار کرد، به او گفته شد که روزی مردمی هجوم می‌آورند، پسرش کشته می‌شود، همسرش را می‌برند و او با عصای خود نزد پیامبر بازمی‌گردد. ابوذر با زن و پسرش به غابه رفت و زمانی که عُیَینة بن حصن فزاری برای بردن بیست شتر از شتران پیامبر حمله کرد، پسر ابوذر کشته شد و همسر او را با خود بردند.

تعقیب مهاجمان و حرکت پیامبر

نخستین کسی از اصحاب که از این حمله آگاه شد، سلمه بن عمرو بن أکوع اسلمی بود. او با تیر و کمان خود به سوی غابه حرکت کرد و غلامی از آنِ طلحه بن عبیدالله که اسب او را می‌کشید، همراهش بود. به‌گزارش منابع، هنگامی که سلمه بر ثنیة الوداع بالا رفت، برخی از سواران دشمن را دید، بی‌درنگ به بخشی از کوه سلع بالا رفت و با فریاد «وا صباحاه» مسلمانان را خبر کرد، سپس به تعقیب دشمن پرداخت و در حالی که به آنان می‌رسید، تیراندازی می‌کرد و می‌گفت: «خُذْها و أنا ابن الأکوع و الیوم یومُ الرُّضَّع».

گفته شده است که پیامبر اسلام فریاد سلمه را شنید و در مدینه ندا سر داده شد: «الفزع، الفزع»، و برای نخستین بار ندا داده شد: «یا خیلَ الله ارکبی». پیامبر صبح چهارشنبه زودتر از همه برای تعقیب مهاجمان از مدینه خارج شد و سواران اصحاب نیز پس از او به راه افتادند. در روایت، مقداد بن عمرو به عنوان نخستین سوارکاری که به پیامبر پیوست، معرفی شده و سپس نام‌هایی همچون عباد بن بشر (از بنی عبدالأشهل)، سعد بن زید (از بنی‌کعب بن عبدالأشهل)، اسید بن ظهیر (از بنی‌حارثة بن حارث)، عکاشه بن محصن (از بنی‌اسد بن خزیمه)، محرِز بن نضله (از بنی‌اسد بن خزیمه)، ابوقتاده حارث بن ربعی (از بنی‌سلمه) و ابوعیاش عبید بن زید (از بنی‌زریق) آمده است. گزارش شده که همه این افراد سواره بودند، جز سلمه که دشمن را پیاده تعقیب می‌کرد.

بر پایه برخی نقل‌ها، هنگامی که اصحاب نزد پیامبر گرد آمدند، به روایتی مقداد بن عمرو و به روایتی دیگر ـ که آن را صحیح‌تر دانسته‌اند ـ سعد بن زید اشهلی به فرماندهی سریه منصوب شد تا در تعقیب دشمن حرکت کند و پیامبر همراه دیگر اصحاب پس از او برسد. پیامبر، عبدالله بن ام‌مکتوم را در مدینه جانشین خود قرار داد و سعد بن عباده را با سیصد تن از قبیله‌اش مأمور نگهبانی مدینه کرد. سپس پیامبر و اصحاب برای تعقیب مهاجمان تا ذوقِرَد پیش رفتند، ده شتر را باز پس گرفتند و در درگیری‌هایی که رخ داد، افرادی از هر دو طرف کشته شدند.

کشته‌شدگان مسلمانان در غزوه ذو قَرَد

در گزارش‌های تاریخی، نام شماری از مسلمانانی که در غزوه ذو قَرَد کشته شدند، آمده است. از جمله محرِز بن نضله (از بنی‌اسد بن خزیمه) که او را «أحزم» و نیز «قُمَیر» می‌خواندند. او بر اسب محمود بن مسلمه که «ذواللِّمّه» نام داشت، سوار شد، به دشمن رسید و راه آنان را بست و سرانجام به دست عبدالرحمن بن عُیَینة کشته شد. همچنین از وقّاص بن مُجَزَّز مدلجی یاد شده و ابن هشام او را نیز از کشته‌شدگان این غزوه دانسته است. فرد دیگری که نامش در این زمینه آمده، هشام بن صبابة بن حُزن (از بنی‌لیث بن بکر) بود که برادر مقیس بن صبابة به‌شمار می‌رفت و مردی از انصار او را به گمان این‌که از دشمنان است، کشت.

کشته‌شدگان دشمن

در مقابل، برای کشته‌شدگان دشمن در این رخداد نیز نام‌هایی در منابع ذکر شده است. از جمله حبیب بن عُیَینة بن حصن که گفته شده ابوقتاده یا مقداد او را کشت، و نیز عبدالرحمن بن عُیَینة که او نیز به دست ابوقتاده کشته شد. همچنین از شخصی به نام «أوبار» و پسرش «عمرو بن أوبار» یاد شده است که هر دو بر یک شتر سوار بودند و عکاشه بن محصن با نیزه‌ای هر دو را از یک ضربت زد و کشت. در کنار این افراد، مسعده که او را ابوقتاده از پای درآورد و قرفه بن مالک بن حذیفة بن بدر که گفته شده مقداد او را کشت، نام برده شده‌اند.

نماز خوف و اقامت در ذوقِرَد

در منابع آمده است که پیامبر اسلام در ذوقِرَد نماز خوف را به جا آورد و یک شبانه‌روز در آنجا ماند. در این مدت، گزارش شده که در میان اصحاب خود که شمار آنان را پانصد یا هفتصد نفر ذکر کرده‌اند، به هر صد نفر یک شتر برای تغذیه اختصاص داد تا آن را برای خوراک خود ذبح کنند. سعد بن عباده نیز از مدینه چند نوبت خرما و ده شتر برای پیامبر فرستاد که در ذوقِرَد به او رسید.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «ذو قِرَد». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.